9.Sınıf Üç Üst Âlem (Domain) Sistemi Konusuna Ait Çalışma Soruları
Soru 1. 4525
Yeryüzündeki canlıların sınıflandırılmasında kullanılan üç domaini karşılaştıran bir tablo hazırlayınız.
| Özellik | Bakteriler (Bacteria) | Arkeler (Archaea) | Ökaryotlar (Eukarya) |
|---|---|---|---|
| Hücre yapısı | Prokaryot | Prokaryot | Ökaryot |
| Çekirdek | Yok | Yok | Var |
| Zarlı organeller | Yok | Yok | Var (mitokondri, kloroplast vb.) |
| Hücre duvarı | Genellikle peptidoglikan | Peptidoglikan içermez (pseudomurein, protein vb.) | Bitkilerde selüloz, mantarlarda kitin, hayvanlarda yok |
| Plazma zarı yapısı | Ester bağlı lipidler | Eter bağlı lipidler (farklı yapıda) | Ester bağlı lipidler |
| Genetik materyal | Dairesel DNA | Dairesel DNA | Doğrusal DNA (kromozom) |
| Histon proteini | Yok | Var | Var |
| Yaşam ortamı | Çeşitli (toprak, su, insan vücudu) | Genellikle ekstrem koşullar (yüksek tuz, sıcak, asidik ortamlar) | Çeşitli (su, kara, bitki/ hayvan dokuları) |
| Örnekler | E. coli, Streptococcus | Metanojenler, halofiller, termoasidofiller | Hayvanlar, bitkiler, mantarlar, protistler |
✅ Özet: Bakteri ve Arkeler prokaryottur, ancak hücre zarı ve genetik düzen farkları nedeniyle ayrı domainlerde sınıflandırılır. Ökaryotlar ise çekirdek ve zarlı organellere sahip olduklarından farklı bir domain oluşturur.
Soru 2. 4365
Bir bilim insanı, farklı domain özelliklerine sahip üç mikroorganizma türü keşfetmiştir. Bu türlerin özellikleri aşağıdaki gibidir:
Tür A: Hücrelerinde çekirdek bulunuyor, tatlı suda yaşıyor.
Tür B: Zarla çevrili organeller içermiyor, tuz havzasında yaşıyor.
Tür C: Çekirdek içermiyor. Hücre duvarına sahip, zorlayıcı koşullarda yaşayamıyor ama insan bağırsağında çoğalıp hastalığa sebep oluyor.
Görsel ve metin dikkate alındığında;
Tür A hangi domainde yer alır?
Tür B hangi domainde yer alır?
Tür C hangi domainde yer alır?
🔹 Tür A: Özellik: Hücrelerinde çekirdek bulunuyor, tatlı suda yaşıyor. Çekirdek var → Ökaryot canlı. 👉 Tür A → Ökaryotlar domaini
🔹 Tür B: Özellik: Zarla çevrili organel yok, tuz havzasında (ekstrem ortamda) yaşıyor. Çekirdek yok, organel yok → Prokaryot. Ekstrem koşulda yaşayabilme → Arke özelliği. 👉 Tür B → Arkeler domaini
🔹 Tür C: Özellik: Çekirdek yok, hücre duvarı var, ekstrem koşullarda yaşamıyor ama insanda hastalık yapıyor. Çekirdek ve zarla çevrili organel yok → Prokaryot. Hastalık yapabilme özelliği → Bakteri. 👉 Tür C → Bakteriler domaini
✅ Sonuç: Tür A → Ökaryotlar Tür B → Arkeler Tür C → Bakteriler
Soru 3. 4224
Biyologlardan oluşan bir araştırma ekibi, farklı çevresel örneklerde (toprak, su, insan bağırsağı) bulunan bakterilerin yaşamsal faaliyetlerini, biyolojik ve ekonomik önemlerini ve insanlarda oluşturduğu etkileri incelemek için bir çalışma başlatmıştır.
Araştırma ekibi çalışmalar sırasında şu gözlemlere ulaşmıştır:
Gözlem 1: Kirli sularda yaşayan bazı bakteriler, insanlara bulaştığında hastalıklara sebep olmuştur.
Gözlem 2: Clostridium botulinum bakterileri oksijensiz şartlarda, ürettiği toksinlerle yiyeceklerin bozulmasına ve insanda besin zehirlenmesine neden olmuştur.
Gözlem 3: İnsanın sindirim sisteminde yaşayan bazı bakteriler E, K ve B grubu vitamini çeşitlerinden birkaçını sentezleyerek beslenmeye yardımcı olmuştur.
Gözlem 4: Hastalıklardan korunmada ve tedavide bakterilerden elde edilen aşı ve serumlardan yararlanılmıştır.
Gözlemlere göre bakterilerin insan yaşamına olan etkileri nelerdir? Açıklayınız.
🔹 Olumsuz etkiler: Gözlem 1: Kirli sulardaki bakterilerin insanlara bulaşarak hastalık yapması → Patojen etki (tifo, dizanteri, kolera gibi hastalıklar). Gözlem 2: Clostridium botulinum’un toksin üretip yiyecekleri bozması ve besin zehirlenmesi yapması → Zehir üretme ve gıda güvenliğini tehdit etme.
👉 Yani bakteriler; hastalık yapıcı ve zehir üretici etkileriyle insan sağlığı için olumsuz sonuçlar doğurabilir.
🔹 Olumlu etkiler: Gözlem 3: Bağırsak florasında yaşayan bakterilerin vitamin (E, K, B grubu) sentezlemesi → Beslenmeye katkı ve sindirim sistemine destek. Gözlem 4: Bakterilerden elde edilen aşı ve serumların kullanılması → Hastalıklardan korunma ve tedavide bakterilerin biyoteknolojik önemi.
👉 Yani bakteriler; sağlıklı yaşamı destekleyici (vitamin sentezi) ve tıbbi/ekonomik fayda sağlayıcı (aşı–serum üretimi) roller üstlenebilir.
✅ Sonuç: Bakterilerin insan yaşamına etkileri iki yönlüdür: Olumsuz etkiler: Hastalık yapma, toksin üretme, besin zehirlenmesine yol açma. Olumlu etkiler: Vitamin senteziyle beslenmeye katkı sağlama, aşı ve serum üretiminde kullanılarak sağlık alanında fayda sağlama.
Soru 4. 4691
Bir öğretmen, öğrencilerinden bitkiler ve mantarlar âlemlerini tanıtan bilgi kartları hazırlamalarını istemiştir. Bu kapsamda bir öğrencinin hazırladığı bilgi kartı örneği aşağıda verilmiştir:
1. Kartlardaki bazı bilgiler yanlış olduğuna göre hangi özelliklerin yerleri değiştirilirse bilgiler tamamen doğru sınıflandırılmış olacaktır? Yazınız.
2. Bilgi kartlarında değiştirilen özelliklerin neden değiştirilmesi gerektiğini açıklayınız.
1. Hangi özellikler yer değiştirmeli?
“Heterotrof beslenir.” ifadesi Bitkiler âleminden çıkarılıp Mantarlar âlemine yazılmalı.
“Ototrof beslenir.” ifadesi Mantarlar âleminden çıkarılıp Bitkiler âlemine yazılmalı.
2. Neden değiştirilmesi gerekiyor?
Bitkiler Âlemi: Klorofil pigmentine sahiptirler, fotosentez yaparak ototrof (kendi besinini kendi üreten) canlılardır. Dolayısıyla “ototrof beslenir” ifadesi bitkilere aittir.
Mantarlar Âlemi: Fotosentez yapamazlar, klorofil bulundurmazlar. Çürükçül, parazit veya simbiyotik yollarla heterotrof (dışarıdan hazır besin alan) canlılardır. Dolayısıyla “heterotrof beslenir” ifadesi mantarlara aittir.
✅ Sonuç
Bilgiler doğru hale getirilince: Bitkiler âlemi: Ototrof beslenir. Mantarlar âlemi: Heterotrof beslenir.
👉 Kısacası, kartlarda “ototrof beslenir” ile “heterotrof beslenir” ifadelerinin yerleri değiştirilmelidir.
Soru 5. 4034
Aşağıda verilen diyalogda öğrenciler, birbirlerine canlıların temel özellikleriyle ilgili sorular sorup elde ettikleri ipuçlarına dayanarak bir canlının hangi domain ve âleme ait olduğunu tahmin etmeye çalışmaktadır.
Zeynep: Bu canlı fotosentez yapabilir mi?
Elif: Evet, yapabilir.
Zeynep: Tek hücreli mi yoksa çok hücreli mi?
Elif: Tek hücreli.
Zeynep: Genetik materyal histon proteine sarılmış mı?
Elif: Evet, histon proteine sarılmış.
Zeynep: Hücrelerinde çekirdek ve zarla çevrili organeller bulunur mu?
Elif: Evet, bulunur.
Diyalogdan yola çıkarak bu canlının hangi domaine ve âleme ait olduğunu gerekçeleriyle açıklayınız.
1. Fotosentez yapabiliyor
👉 Bu canlı ototrof olabilir. Yani enerji ihtiyacını ışık enerjisinden karşılıyor.
2. Tek hücreli
👉 Canlı çok hücreli bitkiler değil, tek hücreli bir tür.
3. Genetik materyali histon proteine sarılı
👉 Histon proteinleri ökaryot hücrelerin DNA’sında bulunur. Bakterilerde histon yoktur, arkelerde bazı farklı tip histon benzeri proteinler vardır. Burada açıkça “histon proteine sarılı” dendiği için bu canlı Ökaryot domainine ait.
4. Çekirdek ve zarla çevrili organeller var
👉 Bu özellik de sadece ökaryotlara ait.
Sonuç
-
Domain (Üst âlem): Ökaryotlar
-
Âlem: Fotosentez yapan, tek hücreli, ökaryot canlılar Protista âlemine girer.
(Basit algler, öglena gibi canlılar bu grupta bulunur.)
✅ Gerekçe
-
Fotosentez yapabilmesi → ototrof canlı.
-
Tek hücreli olması → bitki değil, protist.
-
Histon proteinlerinin bulunması ve çekirdekli olması → Ökaryot domaini.
Dolayısıyla bu canlı Ökaryot domaini, Protista âlemindedir.
Soru 6. 4912
Tarihsel süreçte canlıların birçok özelliği sınıflandırma amacıyla kullanılmıştır. Günümüzde akrabalık ilişkilerine göre yapılan sınıflandırma doğal (modern - filogenetik) sınıflandırma olarak adlandırılmaktadır. Bu kapsamda canlıların morfolojik, anatomik, fizyolojik, genetik vb. birçok özelliğinden yararlanılmaktadır. Geçmişte bakteriler ve arkeler aynı domainde sınıflandırılırken günümüzde moleküler biyolojideki gelişmeler sayesinde farklı domainlerde sınıflandırılmaktadır.
Buna göre bakteriler ve arkeler hangi moleküler farklılıkları nedeniyle günümüzde iki ayrı üst âlemlerde (domain) sınıflandırılmaktadır?
Bakteriler ve Arkelerin Ayrı Domainlerde Sınıflandırılma Nedeni
Eskiden bakteriler ve arkeler “prokaryot” oldukları için aynı grupta düşünülüyordu. Ama moleküler biyolojideki gelişmeler (DNA dizileme, protein yapılarının karşılaştırılması vb.) onların aslında birbirinden çok farklı olduğunu gösterdi. Bu nedenle günümüzde Bacteria ve Archaea olmak üzere iki ayrı domain altında toplanıyorlar.
Moleküler Farklılıklar
Hücre zarı lipid yapısı
Bakterilerde: Zar lipidleri ester bağlarıyla bağlanmış yağ asitlerinden oluşur.
Arkelerde: Zar lipidleri eter bağlarıyla bağlanmış izopren zincirlerinden oluşur. Bu, arkelerin zorlu koşullarda (aşırı sıcak, tuzlu, asidik ortamlarda) yaşamalarını kolaylaştırır.
Ribozomal RNA (rRNA) dizileri
Moleküler biyoloji çalışmalarında 16S rRNA dizisi incelendiğinde, arkelerin bakterilerden tamamen farklı ve aslında ökaryotlara daha yakın olduğu görülmüştür.
Hücre duvarı yapısı
Bakteriler: Hücre duvarında genellikle peptidoglikan bulunur.
Arkeler: Hücre duvarında peptidoglikan bulunmaz; bunun yerine psödömurein ya da farklı polisakkarit-protein yapıları vardır.
Protein sentezi ve enzimler
Arkelerin bazı enzimleri (örneğin RNA polimeraz yapısı, protein sentezinde kullanılan bazı faktörler) ökaryotlara benzerlik gösterir.
Bakterilerin enzim yapıları ise daha farklıdır.
✅ Özet
Bakteriler ve arkeler;
Hücre zarı lipid bağları (ester vs. eter),
Hücre duvarı yapısı (peptidoglikan vs. yok),
rRNA dizilimleri,
enzim ve protein yapıları
gibi moleküler düzeydeki farklılıklar nedeniyle günümüzde iki ayrı domain (Bacteria ve Archaea) altında sınıflandırılmaktadır.
Soru 7. 7998
Yukarıda, farklı canlı gruplarını temsil eden görseller verilmiştir:
Bu canlılar arasında üretici olabilenler, aktif hareket edebilenler, eşeysiz üreyebilenler, prokaryot yapılı olanlar ve tek hücreli olanlar gibi farklı özelliklere sahip olanlar bulunmaktadır. Canlıların bu özelliklere göre sınıflandırılması biyolojide önemli bir yere sahiptir. Yukarıdaki görsellerde yer alan canlılar ile ilgili aşağıdaki ifadeleri inceleyiniz.
I. Üretici olabilenler öglena (2), yeşil bitki (4) ve bazı bakterilerdir (5). Öglena hem ototrof hem heterotrof beslenebilir, yeşil bitkiler fotosentez yapabilir, bazı bakteriler ise kemosentez veya fotosentez yoluyla üretici olabilir.
II. Aktif hareket edebilenler arasında öglena (2), deniz yıldızı (3) ve bazı bakteriler (5) bulunur. Öglena kamçı, bakteriler kamçı veya farklı hareket mekanizmaları, deniz yıldızı ise su basıncı sistemi ile hareket eder.
III. Eşeysiz üreme şapkalı mantarlarda (sporlarla), öglena (bölünme ile), deniz yıldızı (rejenerasyon ile), yeşil bitkilerde (vejetatif üreme ile) ve bakterilerde (ikili bölünme ile) görülür.
IV. Prokaryot yapılı olanlar öglena (2) ve bakteri (5) grubudur.
V. Tek hücreli canlılar öglena (2) ve bakterilerdir (5).
Bu ifadelerden hangisi yanlıştır? Açıklayarak belirtiniz.
1. ifade doğrudur: Üretici olabilenler öglena (2), yeşil bitki (4) ve bazı bakterilerdir (5). Öglena hem ototrof hem heterotrof beslenebilir, yeşil bitkiler fotosentez yapabilir, bazı bakteriler ise kemosentez veya fotosentez yoluyla üretici olabilir.
2. ifade doğrudur: Aktif hareket edebilenler arasında öglena (2), deniz yıldızı (3) ve bazı bakteriler (5) bulunur. Öglena kamçı, bakteriler kamçı veya farklı hareket mekanizmaları, deniz yıldızı ise su basıncı sistemi ile hareket eder.
3. ifade doğrudur: Eşeysiz üreme şapkalı mantarlarda (sporlarla), öglena (bölünme ile), deniz yıldızı (rejenerasyon ile), yeşil bitkilerde (vejetatif üreme ile) ve bakterilerde (ikili bölünme ile) görülür.
4. ifade yanlıştır: Prokaryot yapılı olanlar sadece bakteri (5) grubudur. Öglena ise ökaryot bir canlıdır.
5. ifade doğrudur: Tek hücreli canlılar öglena (2) ve bakterilerdir (5).
Soru 8. 8218
Bir dönüm arazide yaşayan yaklaşık 25.000 solucanın toplam ağırlığı 100 kilogram civarındadır ve bu solucanlar her gün 150 kilogram taze biyokütle yerler. Organik atıkları sindirerek doğaya geri kazandıran bu solucanlar, bu süreçte solucan gübresi üretir. Elde edilen solucan gübresi, bahçelerde ve saksı çiçeklerinde doğal gübre olarak kullanılır. Ayrıca bir toprak solucanı, aktif olduğu dönemde kendi vücut ağırlığının 1,5 katı kadar toprağı karıştırabilir.
Bu parçadan, solucanların ekolojik görevlerinden hangilerine ulaşılabilir? Açıklayınız.
(MEB 1.Dönem 2.Ortak Yazılı Örnek Sorusu)
Solucanlar; aktif oldukları dönemde kendi vücut ağırlığının 1,5 katı kadar toprağı karıştırabilirler.
Bu davranış toprağın havalanmasını ve yapısının iyileştirilmesini sağlar.
Böylece suyun ve hava oksijeninin toprakta daha verimli bir şekilde hareket etmesine olanak tanır.
Solucanlar büyük miktarda organik maddeyi yerken toprağa solucan gübresi bırakırlar.
Bu gübre toprağın besin içeriğini arttırır. Toprak yapısını iyileştirir ve bitkilerin daha sağlıklı büyümesini destekler.
Soru 9. 7690
Omurgalı bir hayvanın genel özelliklerini anlatan bilimsel bir dergide geçen bazı ifadeler şu şekildedir:
Sırtları siyah veya gri, karın kısımları beyaz ince ve pulsu tüylerle örtülü olan bu canlılar vücut ısılarını ayarlayan otomatik bir mekanizmaya sahip olduğundan vücut ısısı çevre sıcaklığına göre değişmez. Üremelerinde ise dişi tek bir döllenmiş yumurta bırakır ve erkek, karın bölgesindeki kıvrımları ile yumurtayı örterek onu korur.
Bu omurgalı hayvanın sınıfını ve verilen özellikler dışında bu sınıfa ait üç özelliği yazınız.
(MEB 1.Dönem 2.Ortak Yazılı Örnek Sorusu)
Verilen özelliklerden yola çıkılarak omurgalı hayvanın sınıfı kuştur.
Örnek cevaplar; Akciğer solunumu yapar. Hava keseleri bulunur. İç döllenme dış gelişme görülür.
Soru 10. 8209
Aşağıda bazı canlıların görselleri numaralandırılarak verilmiştir.
Numaralı canlıların ait olduğu domainlerini ve âlemlerini yazarak bu canlıların beslenme biçimlerini açıklayınız.
(MEB 1.Dönem 2.Ortak Yazılı Örnek Sorusu)
1 Numaralı canlının domaini ökaryot, alemi ise protistadır. Heterotrof olan paramesyum canlısı dışarıdan temin ettikleri organik maddelerle beslenir.
2 Numaralı canlının domaini ökaryot, alemi ise bitkidir. Güneş ışığını kullanarak fotosentez yoluyla kendi besinlerini üretebilen bir canlıdır.
3 numaralı canlının domaini ökaryot, alemi ise mantardır. Heterotrof olan mantarlar çoğunlukla dış ortama salgıladıkları enzimleriyle organik atıkları daha küçük birimlere ayrıştırır ve açığa çıkan sindirilmiş besinleri alarak beslenir.
4 numaralı canlının domaini ve alemi bakteridir. Bakteriler ototrof yani kendi besinlerini üretebilir veya heterotrof olarak dışarıdan temin ettikleri organik maddelerle beslenebilir.