Konu Detayı Sayfası
Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
Üriner Sistem
- Canlıların kararlı ve dengeli iç ortamlarını koruyabilmesinin sistemler arası iş birliği ile sağlandığını biliyorsunuz.
- İç dengenin sağlanmasında önemli rol oynayan sistemlerden biri de üriner sistemdir.
- Canlıların vücutlarındaki fazla suyun, mineral tuzların ve metabolizma reaksiyonları sonucu oluşan atık maddelerin organizmadan uzaklaştırılmasına boşaltım, boşaltımı gerçekleştiren yapılara da üriner sistem denir.
- Canlılardaki azotlu atık ürünler amonyak, üre ve ürik asittir.
- Amonyak çok zehirli ve suda çözünürlüğü fazla olduğundan vücut dışına atılırken fazla su kaybedilir.
- Suda yaşayan canlılar amonyağı bol su ile seyrelterek vücut dışına atar.
- Memelilerde amonyak üreye dönüştürülür.
- Ürenin amonyağa göre çözünürlüğü ve zehirlilik oranı daha düşüktür.
- Bu nedenle daha az su kaybı ile vücut dışına atılır.
- Kara hayatına uyum sağlamış canlılar olan sürüngen, kuş ve böceklerin ise azotlu atık ürünü ürik asittir.
- Ürik asit suda çok az çözündüğünden vücut dışına atılırken su kaybı en aza indirilmiş olur.
Üriner Sisteminin Yapı, Görev ve İşleyişi
İnsanda üriner sistem;
- Böbrekler,
- İdrar kanalları (üreter),
- İdrar torbası (mesane) ve
- İdrar boşaltım kanalından (üretra) oluşur.
Böbrekler
- İnsanlarda yaklaşık olarak 10-12 cm uzunluğunda, ortalama 160 g ağırlığında ve fasulye tanesi şeklinde iki böbrek vardır.
- Dış kısmı bağ dokudan oluşan ince bir zarla çevrili olan böbrekler, karın boşluğunun arka tarafında, bel hizasında ve omurganın iki yanında yerleşmiştir.
- Böbreğin boyuna kesitinde üç kısım ayırt edilir.
- Dışta koyu kırmızı renkte kabuk (korteks) bölgesi, içte yumuşak ve açık renkli öz (medulla) bölgesi bulunur.
- Böbreğin orta kısmında ise idrar kanalının çıktığı geniş bir çukur alan vardır.
- Bu bölge havuzcuk olarak adlandırılır.
- Havuzcuk idrar toplama kanallarının sonlandığı kısımdır.
Nefron
- Böbreklerin yapı ve görev birimine nefron denir.
- Her böbrekte yaklaşık bir milyon nefron bulunur.
- Nefronlar, ince uzun boşaltım kanalı ve kılcal kan damarı yumağı olan glomerulustan oluşur.
- Bowman kapsülünün devamı olan boşaltım kanalı kabuk bölgesinde kıvrımlar yaparak proksimal tüpü, öz bölgesine inerek “U” şeklindeki henle kulpunu, tekrar kabuk bölgesine çıkararak daha az kıvrımlı yapı olan distal tüpünü meydana getirir.
- Distal tüp, idrar toplama kanalına bağlanır.
- İdrar toplama kanalları öz bölgesinde malpigi piramitlerini oluşturur.
- Bu kanallar böbreğin ortasındaki havuzcuk denilen bölgeye bağlanır.
- Havuzcuk ise böbrekten çıkan idrar kanalına açılır.
Malpigi Cisimciği
- Glomerulus ve Bowman kapsülünün birlikte oluşturduğu yapıya Malpigi Cisimciği denir.
- Bu yapılar böbreğin kabuk bölgesinde yer alır.
- Her böbreğe aorttan ayrılan bir böbrek atardamarı girer.
- Böbrek atardamarı pek çok kola ayrılarak nefronlara kan getiren getirici atardamarları oluşturur.
- Getirici atardamar, Bowman kapsülü içindeki glomerulus yumağını oluşturan kılcallara ayrılır.Glomerulustan ayrılan kılcallar birleşerek götürücü atardamarı oluşturur.
- Götürücü atardamar, böbrek kılcallarını oluşturarak nefron kanalcıklarını sarar.
- Kanalcık etrafındaki kılcal damarlar, küçük toplardamarlar ile böbrek toplardamarına açılır.
- Böbrek toplardamarı ise böbrekten çıkarak kanı kalbe götüren alt ana toplardamara bağlanır.
- Glomerulus kılcalları tek katlı epitel dokudan oluşur.
- Bu kılcallar, iki atardamar arasında bulunduğundan yüksek ve sabit kan basıncına sahiptir.
- Glomerulus kılcallarının Bowman kapsülünün iç yüzeyini oluşturan epitel doku ile çevrelenmiş olması hem yüksek kan basıncına dayanıklılığı sağlar hem de glomerulus kılcallarından kan hücrelerinin, büyük kan proteinlerinin ve yağ moleküllerinin Bowman kapsülüne geçişini engeller.
İdrar Kanalları
İdrar kanallarının her birinin uzunluğu 25 cm’dir. İdrar kanalları böbreklerin havuzcuk bölgesinden çıkar ve idrar torbasına bağlanır. İdrar kanalının idrar torbasına bağlandığı yerde tek yöne açılan ve idrarın tekrar idrar kanalına geçmesini önleyen kapakçıklar vardır.
İdrar Torbası
Kaslı bir yapı olan idrar torbası kasık bölgesinde yer alır. Esnek bir yapıya sahip olduğundan 1-1,5 Iitre idrar alabilir. Genelde 250-300 cm3’ü dolunca idrar torbasının kasları uyarılır ve boşaltım isteği doğar.
İdrar Boşaltım Kanalı
İdrarın idrar torbasından dışarı atıldığı açıklıktır. İdrar torbası kasılır. Üretranın etrafındaki sfinkter kaslar gevşer ve idrarın üretradan dışarı atılması sağlanır.
Nefronlarda İdrarın Oluşumu
Nefronlarda idrar oluşumu;
- Süzülme,
- Geri emilme ve
- Salgılama olmak üzere üç aşamada gerçekleşir.
Süzülme
- Aorttan ayrılan böbrek atardamarındaki kan, yüksek basınçla glomerulus kılcallarına akar.
- Bu basınç, kılcal damar yumağından Bowman kapsülüne difüzyonla madde geçişini sağlar.
- Bowman kapsülünün iç yüzeyi tek katlı yassı epitelden oluştuğu için madde difüzyonuna uygundur.
- Kan hücreleri, plazma proteinleri ve yağ molekülleri hariç su, inorganik tuzlar, vitaminler, glikoz, amino asit gibi yararlı maddeler ile üre, ürik asit, amonyak gibi boşaltım maddeleri glomerulustan Bowman kapsülüne geçer.
- Ancak yağ asitleri ve gliserol küçük molekül olmalarına karşın şilomikron şeklinde taşındığından bowman kapsülüne geçemez.
- Bowman kapsülüne geçen bu sıvıya süzüntü, olaya ise süzülme denir.
- Süzülme hızı, kan basıncı ile doğru orantılıdır.
- Kan basıncı arttığında süzülme hızı artar ve daha sık idrara çıkılır.
- Kan basıncı düştüğünde ise süzülme hızı yavaşladığından idrar oranında azalma görülür.
Geri Emilme
- Glomerulustan Bowman kapsülüne geçen sıvının büyük bir kısmı boşaltım kanallarından geçerken geri emilerek kana verilir.
- Maddelerin geri emilimleri organizmanın gereksinimi doğrultusunda yapılır ve geri emilimin %90’ı proksimal tüpte olur.
- Geri emilim hem aktif hem pasif taşıma ile gerçekleşir.
- Proksimal tüpe geçen sıvı içindeki su osmozla; glikoz, amino asitler, vitaminler, amonyum, bikarbonat iyonları ve tuzlar aktif taşıma ile H+ iyonları ise yoğunluğa bağlı olarak aktif ya da pasif şekilde geri emilir.
- Henle kulpunun inen kolu suya karşı geçirgendir.
- Burada suyun kılcal damarlara doğru geri emilimi sağlanır.
- Ancak tuz ve diğer çözünen maddelere az geçirgendir.
- Henle kulpunun çıkan kolu ise suya geçirgen olmadığından burada suyun geri emilimi yapılmaz.
- Bu kanalda klor iyonları aktif, sodyum iyonları pasif taşıma ile geri emilir.
- Distal tüpte sodyum, klor, bikarbonat iyonları ve esas olarak suyun geri emilimi devam eder.
- Suyun geri emilimi hipofizden salgılanan ADH ile kontrol edilir.
- Vücudun su gereksinimine bağlı olarak hipofizden salgılanan ADH miktarı değişmektedir.
- Eğer kan plazmasının yoğunluğu artmışsa ADH miktarı da artar.
- ADH miktarına göre distal tüp ve idrar toplama kanalında su geri emilir.
- Kanın yoğunluğunun azalması durumunda ise ADH azalır ve fazla su idrarla dışarı atılır.
- Vücut sıvılarının mineral dengesinde, böbrek üstü bezlerinden salgılanan aldosteron hormonu rol oynar.
- Bu hormonun gereğinden fazla salgılanması durumunda boşaltım kanallarından Na+ ve Cl– emilimi artar.
- Bu da vücutta fazla oranda suyun tutulmasına yol açarak ödem oluşturur.
- Distal tüpün çeperleri üreye karşı geçirgen olmadığından burada ürenin geri emilimi gerçekleşmez.
- Bu nedenle distal tüpte üre yoğunluğu artar.
- Distal tüpten idrar toplama kanalına geçen süzüntüde suyun emilimi devam ederken üre yoğunlaşarak idrar oluşturulur.
- Oluşan idrar, idrar toplama kanalları ile havuzcuğa taşınır.
- Her maddenin kanda bulunması gereken değerine eşik değer denir.
- Bir maddenin kandaki miktarı eşik değeri aşıyorsa nefron kanalcıklarından geri emilmez ve idrarla dışarı atılır.
- Bu nedenle şeker hastalarının idrarında glikoza rastlanır.
- Sağlıklı bir insanda glikoz ve amino asitlerin tamamı, suyun %99’u, sodyum iyonlarının %99,5’i, geri emilir.
- Su ve pH dengesini sağlamak için ürenin de %50’si geri emilerek tekrar kana verilir.
Not!!! → Boşaltım kanallarında geri emilim nedeniyle glomerulustan Bowman kapsülüne süzülen sıvı ile havuzcukta toplanan sıvının bileşimi birbirinden farklıdır. Glomerulustan Bowman kapsülüne süzülen sıvının tamamı idrarla dışarı atılsaydı vücut suyunun yaklaşık %4’ü ile birlikte glikoz, amino asit ve inorganik tuzlar gibi yararlı maddeler de kaybedilirdi.
Salgılama
- Böbreklerde günde yaklaşık 170-190 Iitre sıvı süzülmekte ve %99’u geri emilmektedir.
- Süzülme ile Bowman kapsülüne geçemeyen bazı ilaçlar, boyalar, amonyak, hidrojen iyonları, potasyum iyonları gibi maddeler kılcal damarlardan aktif taşıma ile proksimal ve distal tüpe verilir.
- Bu olaya salgılama (sekresyon) denir.
- Böylece zararlı maddeler kandan uzaklaştırılır.
- Ortalama olarak günde 1-1,5 Iitre idrar oluşturulur.
- İdrarın bileşiminde %95 su, %3 üre ve ürik asit gibi organik bileşikler, %2 oranında Na+, K+, Ca+2 gibi iyonlar yer alır.
- Sağlıklı bir insanın idrarında glikoz ve amino asitlere rastlanmaz.
- Nefron sayısının çok olması nedeniyle vücuttaki tüm kanın kılcallardan geçerek temizlenmesi yaklaşık 10-20 dakika gibi kısa bir sürede gerçekleşir.
- Böbrekler, idrar oluşturmanın yanı sıra alyuvar yapımında da görev alır.
- Dokuların yeterli oksijeni alamaması durumunda böbreklerden eritropoietin hormonu üretilir.
- Bu hormon, kemik iliğinde alyuvar yapımını uyararak kansızlığı önler.
- Eritropoietin hormonunun %90’ı böbreklerde, geri kalanı karaciğerde üretilir.
- Bu nedenle böbrek yetmezliği olan hastalarda yeterli hormon üretilemediğinden kansızlık ortaya çıkar.
Homeostasinin Sağlanmasında Böbreklerin Rolü
- Böbreklerin düzenli çalışması, kan ve doku sıvılarındaki su ve tuz miktarının dengede tutulmasını, kanın pH değerinin düzenlenmesini ve metabolik atıkların dışarı atılmasını sağlar.
- Böylece kararlı ve dengeli iç çevrenin oluşturulmasında böbrekler önemli rol oynar.
- İnsanın, fazla oranda deniz suyu yutması dokuların çok miktarda su kaybetmesine yol açarak ölümüne neden olabilir.
- Deniz suyunun tuz oranı yaklaşık olarak %3’tür.
- Kanımızın tuz oranı ise %1’dir.
- Böbrekler %2 tuz içeren çözeltiyi çok zor da olsa dışarı atabilir.
- Deniz suyundaki tuz, sindirim borusundan emilerek kana geçtiğinde kandaki tuz oranı %3’e yükselir.
- Bu durumda doku hücreleri osmozla çok fazla su kaybeder.
- Kanın hacmi artar ve kişi hayatını yitirir.
Kanın pH Değerinin Dengelenmesi
Böbrekler asit ve baz özellikte maddeler salgılayarak kan pH’ının düzenlenmesinde akciğerlerle birlikte önemli rol oynar. İnsanda kan pH’ı 7,4’tür. Kan pH değeri, aşağıda belirtildiği şekilde dengelenir.
Kanda H+ iyonu yoğunluğu artarsa;
- Asidik değer artar ve kan pH’ı düşer.
- Proksimal ve distal tüpün epitel hücrelerinden salgılanan amonyak (NH3), süzüntüde bulunan hidrojen iyonları (H+) ile birleşerek amonyum iyonunu (NH4+) oluşturur.
- Amonyum tekrar hücre içine giremez ve idrarla dışarı atılır.
- Kan pH’ı normale döner.
Kanda bikarbonat iyonları (HCO3)– artarsa;
- Bazik değer artar ve kan pH’ı yükselir.
- Bu durumda geri emilen Na+ iyonları bikarbonat iyonları ile birleşir.
- Sodyum bikarbonat (NaHCO3) oluşur.
- Sodyum bikarbonat idrarla dışarı atılarak kan pH’ı düşürülür.
⇒ İç salgı bezlerinden salgılanan hormonlar da böbreklerle birlikte homeostazinin sağlanmasında rol oynar. Hipofiz bezinden kana verilen ADH, boşaltım kanallarından suyun geri emilimini sağlayarak kandaki su miktarını ayarlar ve idrar yapımını kontrol eder.
⇒ Böbrek üstü bezlerinden salgılanan aldosteron hormonu ile vücut sıvılarının mineral miktarı dengede tutulur. Aldosteron hormonu sodyumun geri emiliminde, potasyumun idrarla dışarı atılmasında rol oynar. Böylece ADH ve aldosteron hormonlarının birlikte çalışması ile vücut sıvılarının su ve iyon dengesi korunarak kanın ozmotik basıncı düzenlenir.
Üriner Sistem Rahatsızlıkları
- Üriner sistemdeki organların çeşitli etkenlerle görevlerini yapamayacak duruma gelmesi, bu sistemle ilgili rahatsızlıkların ortaya çıkmasına neden olmaktadır.
- En çok rastlanan rahatsızlıklara;
- İdrar yolu enfeksiyonu,
- Böbrek yetmezliği ve
- Böbrek taşı oluşumu örnek verilebilir.
İdrar Yolu Enfeksiyonu
- Mikroorganizmaların neden olduğu bir rahatsızlıktır.
- Soğuk havalarda özellikle kış aylarında üşümeye bağlı olarak idrar yolu enfeksiyonuna daha sık rastlanılır.
- İdrar yolu enfeksiyonunun en yaygın belirtisi idrar yapımı sırasında yanma hissidir.
- Diğer belirtiler ise sık idrara çıkma, karın altında şişlik, bulanık ve ağır kokulu idrardır.
- İhmal edilmeden hekime gidilmesi ve uygun tedavinin yapılması gerekir.
- Enfeksiyondan korunmak için üşütülmemeli, yeterli miktarda sıvı tüketilmeli, bağışıklık sistemini güçlendirmek için yeterli ve dengeli beslenilmelidir.
Böbrek Yetmezliği
- Çeşitli iltihaplanmalar, zehirlenmeler, ileri derecede yanıklar, diyabet ve hipertansiyon böbreklerin sağlıklı çalışmasını engeller.
- Bu hastaların idrarında protein ve kana rastlanır.
- Bu durumda böbrek nakli gerekir ya da kandaki atık maddelerin temizlenmesi için hasta diyaliz makinesine bağlanır.
Böbrek Taşları
- Kalıtımsal olabildiği gibi gereksiz kullanılan bazı ilaçlar sonucu böbrek taşları oluşabilmektedir.
- Özellikle kalsiyum oksalat ve kalsiyum fosfat gibi mineral tuzların böbrekte çökelmesi böbrek taşlarını oluşturur.
- Taşlar yerinden hareket ettiğinde o bölgede tahrişler olur ve buna bağlı iltihaplanmalar, kanamalar ortaya çıkar.
Üriner Sistemin Sağlıklı Yapısının Korunması
Üriner sistem organlarının sağlıklı olması homeostatik dengenin sağlanması açısından önemlidir. Böbrekler kan ve doku sıvılarındaki su ve tuz miktarının dengede tutulmasını, kanın pH değerinin düzenlenmesini ve metabolik atıkların dışarı atılmasını sağlar. Böylece kararlı ve dengeli iç çevrenin oluşturulmasında önemli rol oynar.
Üriner sistemin sağlıklı yapısının korunabilmesi için alınması gereken önlemler aşağıda belirtilmiştir.
- Bol sıvı alınmalıdır.
- Düzenli spor yapılmalı ve temiz havadan yararlanılmalıdır.
- Beslenmeye dikkat edilmeli, acı ve tuzlu besinler fazla tüketilmemelidir.
- Sigara, alkol gibi zararlı alışkanlıklardan kaçınılmalıdır.
- Boğaz iltihaplanmaları, çürük dişler hemen tedavi edilmeli, tam iyileşme sağlanmalıdır.
- Antibiyotikler doktorun önerdiği şekilde kullanılmalıdır.
- Ağrılı ve sık idrara çıkma durumunda hemen doktora gidilmelidir.
- Ayakların, idrar yollarının ve böbreklerin üşütülmemesine dikkat edilmelidir.
6.BÖLÜM SONU DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
A. Aşağıda verilen cümlelerde bildirilen ifadeler doğru ise yay ayraç içine “D”, yanlış ise “Y” yazınız.
1. ( D ) Amonyak, hücre için zehirli bir maddedir.
2. ( D ) Nefronlarda kanın süzülmesi, Malpighi cisimciğinde gerçekleşir.
3. ( Y ) Böbrek toplardamarlarında oksijen miktarı yüksek, üre miktarı düşüktür.
Doğrusu: Böbrek toplardamarlarında oksijen miktarı düşük (çünkü böbrek hücreleri oksijeni kullanır), üre miktarı ise düşüktür.
4. ( D ) Böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonu, kemik iliğini uyarıp alyuvar yapımını artırır.
5. ( Y ) Glomerulusta geri emilim gerçekleşir.
Doğrusu: Glomerulusta sadece süzülme gerçekleşir; geri emilim nefron kanallarında (proksimal tüp, Henle kulpu, distal tüp ve toplama kanalı) olur.
6. ( D ) Geri emilim, glikozun idrarla dışarı atılmasını önler.
7. ( D ) Nefronlarda suyun emilimini, hipofiz bezinin salgıladığı ADH hormonu düzenler.
8. ( D ) Havuzcuk, böbrekte idrarın biriktiği yerdir.
9. ( Y ) Kan basıncı ile süzülme hızı ters orantılıdır.
Doğrusu: Kan basıncı arttıkça süzülme hızı da artar, yani aralarında doğru orantı vardır.
10. ( D ) Glomerulusta süzülme olayı gerçekleşir.
B. Aşağıda verilen cümlelerdeki noktalı yerlere doğru sözcükleri/sözcük gruplarını yazınız.
1. Nefrondaki kan basıncı, süzülme olayının gerçekleşmesinde doğrudan etkilidir.
2. Glomerulus kılcal damarlarıyla Bowman kapsülünün bütününe Malpighi cisimciği denir.
3. Böbreklerde kanın süzülmesi, yüksek kan basıncı etkisi ile olur.
4. İnsanlarda üre azotlu boşaltım ürünüdür.
5. Böbrekteki süzme birimlerine nefron denir.
6. Böbrekler eritropoietin hormonunu salgılar.
7. İdrar böbrekten çıktıktan sonra üreter, mesane ve üretra kısımlarından geçer.
8. Nefronun yapısında glomerulus denilen kılcal damar yumağı bulunur.
9. Böbreklerde suyun emilimini hipofiz bezinin salgıladığı ADH hormonu düzenler.
10. Bowman kapsülüne geçen sıvıda kan hücreleri ve kan proteinleri bulunmaz.
6.BÖLÜM SONU DEĞERLENDİRME ÇALIŞMALARI
Soru 1. İnsan boşaltım sistemine ait aşağıdaki şekilde gösterilen kısımların isimlerini ilgili yerlere yazınız.
1. a. Böbrek b. Üreter c. Mesane ç. Üretra
2. Soru. Böbrek atardamarı ile glomerulus kılcallarına gelen bir atık madde; I. toplama kanalı, II. üretra, III. üreter, IV. proksimal tüp, V. distal tüp yapılarından hangi sırayla geçerek dışarı atılır?
Cevap: IV – V – I – III – II
Açıklamalı Çözüm Sıralaması:
1. Glomerulus Kılcalları (Süzülme burada başlar)
2. Bowman Kapsülü
3. IV. Proksimal Tüp (Geri emilimin en yoğun olduğu yer)
4. Henle Kulpu
5. V. Distal Tüp (Salgılamanın yapıldığı yer)
6. I. İdrar Toplama Kanalı (Burada artık sıvı idrar halini alır)
7. Havuzcuk (Pelvis)
8. III. Üreter (Böbrekten mesaneye taşıyan kanal)
9. Mesane (İdrar Kesesi)
10. II. Üretra (Vücut dışına atılan kanal)
3. Sorunun Cevabı:
A Hormonu: Aldosteron (Böbrek üstü bezinden salgılanır, Na+ ve Cl- geri emilimini artırır, K+ atılımını sağlar.)
Y Hormonu: ADH (Antidiüretik Hormon / Vazopressin) (Hipofizden salgılanır, suyun geri emilimini artırarak idrarı yoğunlaştırır.)
T Hormonu: Parathormon (PTH) (Paratiroit bezinden salgılanır, kandaki kalsiyum seviyesi düştüğünde böbreklerden Ca+2 emilimini artırır.)
4. Soru: Bir insanın vücuduna yeterli miktarda su alamaması durumunda olayların meydana geliş sırası nasıl olur?
Cevap: II – I – III – IV
Olayların Gerçekleşme Sırası ve Mantığı:
1. (II) Vücuda su alınmayınca kandaki su miktarı azalır ve yoğunluk artar; yani Kanın osmotik basıncı artar.
2. (I) Artan osmotik basınç, beyindeki osmoreseptörleri etkiler ve Hipotalamus uyarılır.
3. (III) Hipotalamus, hipofiz bezinin arka lobunu uyarır ve kana ADH (Antidiüretik Hormon) salgısı artar.
4. (IV) Kan yoluyla böbreklere gelen ADH, nefron kanallarının (distal tüp ve idrar toplama kanalı) suya geçirgenliğini artırır. Böylece Böbreklerden suyun geri emilimi artar (ve idrar miktarı azalır, derişikleşir).
B. DOĞRU / YANLIŞ SORULARI CEVAPLARI (Üriner Sistem)
1. (Y) Nefronlarda oluşan süzüntünün tamamı idrar toplama kanalları vasıtasıyla vücuttan uzaklaştırılır.
2. (Y) ADH’nin az salgılanması, vücuttan su kaybını önleyen bir durumdur.
3. (D) Bir maddenin kandaki yoğunluğu eşik değerin üzerinde ise bu değeri aşan kısım, nefron kanalcıklarından geri emilmez ve idrarla dışarı atılır.
4. (D) Geri emilim olayı hem pasif hem de aktif taşıma ile gerçekleşir.
5. (Y) Anemi, kandaki alyuvar sayısının yetersiz olmasıyla ilgili bir durum olduğundan dolaşım sistemi sorunudur ve boşaltım sistemi organlarının işleyişiyle ilişkilendirilemez.
6. (D) Henle kulpunun çıkan kolu suya geçirgen değilken inen kolu suya geçirgendir. İnen kolundan geri emilim yoluyla su alınabilir.
7. (D) Kronik böbrek yetmezliği hastalığında en etkili çözüm böbrek naklidir.
8. (Y) Kanda bulunan ihtiyaç fazlası glikoz, amino asitler ve bazı besin maddeleri de böbreklerden süzülerek idrara katılır.
9. (D) Böbrekler homeostasinin sağlanması ve korunmasında görevlidir.
YANLIŞ İFADELERİN DOĞRUSU (Defter Notları)
1. Sorunun Doğrusu: Süzüntünün tamamı atılmaz; yaklaşık %99'u geri emilerek kana verilir. Sadece %1'lik kısım idrar olarak atılır.
2. Sorunun Doğrusu: ADH suyun geri emilimini sağlar. ADH az salgılanırsa su geri emilemez ve idrarla dışarı atılır, bu da vücuttan su kaybına (çok sık idrara çıkmaya) neden olur.
5. Sorunun Doğrusu: Böbrekler, kemik iliğinde alyuvar yapımını uyaran Eritropoietin (EPO) hormonunu üretir (%90'ını). Böbrek yetmezliğinde bu hormon üretilemez ve kansızlık (anemi) görülür.
8. Sorunun Doğrusu: Sağlıklı bir insanda glikoz ve amino asitlerin %100'ü (tamamı) proksimal tüpte geri emilir. İdrarda glikoza rastlanmaz (Şeker hastalığı durumu hariç).
C. Yapılandırılmış Grid (Boşaltım Sistemi) Cevapları
1. Tamamen böbreğin kabuk bölgesinde yer alır?
Cevap: 2, 6, 8, 9 (Distal tüp, Glomerulus, Proksimal tüp, Bowman kapsülü) (Not: Henle kulpu ve toplama kanalı öz (medulla) bölgesine kadar uzanır.)
2. Geri emilimin gerçekleştiği yerdir?
Cevap: 2, 3, 5, 8 (Distal tüp, Henle kulpu, Toplama kanalı, Proksimal tüp)
3. Böbreğin işlevsel biriminin adıdır?
Cevap: 7 (Nefron)
4. Nefronun kısımlarıdır?
Cevap: 2, 3, 6, 8, 9 (Distal tüp, Henle kulpu, Glomerulus, Proksimal tüp, Bowman kapsülü)
5. Dışarıya atılması gereken maddelerin kılcal damarlardan salgılandığı (aktif boşaltım yapılan) nefronun kısmıdır?
Cevap: 2, 8 (Distal tüp, Proksimal tüp) (Not: Salgılama [Secretion] olayı en yoğun distal tüpte olmakla birlikte proksimal tüpte de gerçekleşir.)
6. Vücuttaki su ve mineral dengesini sağlayan hormonlardır?
Cevap: 1, 4 (Aldosteron, ADH)
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
Aşağıdaki şemada, normal bir insanın böbreğindeki bir nefron ve bu nefronun özellikleriyle ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
Buna göre, I, II, III, IV, V numaralı damarlarla ilgili aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
(2000-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. I. damarın taşıdığı çözünen madde miktarı, III. damarın taşıdığı çözünen madde miktarından fazladır.B. I. damarın kan basıncı, V. damarın kan basıncından fazladır
C. II. damarda kaybedilen su miktarı, IV. damarda geri emilen su miktarından fazladır.
D. V. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarı, I. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarından fazladır.
E. V. damarın taşıdığı su miktarı, III. damarın taşıdığı su miktarından fazladır.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 2.
Bir insanın, belirli bir süre içinde, vücuduna aldığı sıvıdan daha fazla miktarda idrar çıkarmasına,
I. Böbrek atardamarında kan basıncının azalması,
II. Böbrek kanallarından suyun geri emilimini sağlayan hormonun normalden az salgılanması,
III. Böbreklerden geçen kan akım hızının azalması
Durumlarından hangileri neden olabilir?
(2003-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. Yalnız IB. Yalnız II
C. Yalnız III
D. I ve II
E. I ve III
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 3.
Normal bir insanda K, L ve M olarak adlandırılan üç madde ile ilgili olarak nefronda gerçekleşen bazı olaylar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Bu üç maddenin üre, aminoasit ve penisilin olduğu bilindiğine göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
(2010-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))
A. Üre → K , Aminoasit → L, Penisilin → MB. Üre → K, Aminoasit → M, Penisilin → L
C. Üre → L, Aminoasit → K, Penisilin → M
D. Üre → L, Aminoasit → M, Penisilin → K
E. Üre → M, Aminoasit → K, Penisilin → L
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 4.
Memeli hayvanların nefronlarında Henle kulpu daha kısa olsaydı aşağıdakilerden hangisinin ortaya çıkması beklenirdi?
(2011-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))
A. Konsantre (yoğun) idrar oluşturabilme yeteneğinde azalma olmasıB. Nefronda birim zamanda süzülen madde miktarında artış olması
C. Üre oranı yüksek idrar oluşması
D. Oluşan idrarın pH değerinin düşük (asidik) olması
E. Hayvanın birim zamanda içeceği su miktarında azalma olması
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 5.
Nefronun bazı kısımları şekildeki gibi şematize edilerek numaralandırılmıştır.
Bu kısımlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 06.01.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. Glomerulustaki kan sıvısı, 1 numaralı kısma doğru aktif taşıma ile salgılanır.B. Süzüntüdeki glikoz ve amino asitler, 2 numaralı kısımdan kana geri emilir.
C. 3 numaralı kısmın inen kolunda suyun geri emilimi pasif taşıma ile sağlanır.
D. 1 numaralı kısımda bulunmayan bir madde, 4 numaralı kısımda tespit edilebilir.
E. Kanın ozmotik basıncı arttığında salgılanan ADH, 5 numaralı kısmı suyun geri emilimi için uyarır.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 6.
Normal olarak, sağlıklı bir insanın nefronlarında aşağıdakilerin hangisinde verilen olay gerçekleşmez?
(2012-Lisans Yerleştirme Sınavı-2 (LYS2))
A. Toplama kanalında üre yoğunluğunun artırılmasıB. Suyun ozmosla geri emilmesi
C. Hidrojen iyonlarının aktif taşınma ile distal tübüle salgılanması
D. Sodyum iyonlarının aktif taşınma ile geri emilmesi
E. Plazma proteinlerinin Bowman kapsülü içerisine geçmesi
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 7.
Sağlıklı bir insanda, boşaltım sistemine ait aşağıdaki yapıların hangisinde bulunan sıvının bileşimi, kan plazmasına ölçüde benzerlik gösterir?
(2013-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))
A. Bowman kapsülüB. Havuzcuk
C. Üreter
D. Mesane
E. Üretra
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 8.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinin işlevsel birimi olan nefronun bazı kısımları numaralandırılarak gösterilmiştir.
Buna göre sağlıklı bir insanda numaralandırılan kısımların hangilerinde suyun geri emilimi gerçekleşir?
(MEBİ 10.02.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. Yalnız 3B. 1 ve 4
C. 2 ve 5
D. 1, 3 ve 4
E. 2, 3 ve 5
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 9.
Aşağıdakilerden hangisi böbreğin görevlerinden biri değildir?
(MEBİ 20.01.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. Alyuvar yapımını uyaran bir hormon salgılar.B. D vitamininin aktifleşmesinde görev alır.
C. Amonyağı daha az zehirli olan üreye dönüştürür.
D. İlaç ve zehirli maddeleri vücuttan uzaklaştırır.
E. Kan pH değerinin dengelenmesini sağlar.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 10.
Kronik böbrek yetmezliği olan hastalarda genellikle aneminin ortaya çıkması aşağıdaki hormonlardan hangisinin yeterince üretilmemesinden kaynaklanabilir?
(2024-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
A. AdrenalinB. Eritropoietin
C. Oksitosin
D. Antidiüretik hormon
E. Kalsitonin
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 11.
İnsan böbreğinin işlevsel birimi olan nefronun bazı kısımları aşağıdaki şekilde numaralandırılarak gösterilmiştir.
Bu kısımlarla ilgili,
I. 1 numaralı yapıdan 2 numaralı yapıya geçen süzüntüde alyuvarların bulunması beklenmez.
II. 3 ve 4 numaralı yapıların suya geçirgenliği birbiriyle aynıdır.
III. 5 numaralı yapıdan bikarbonat iyonlarının (HCO3-) ve tuzun geri emilimi gerçekleşir.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
(2023-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
A. Yalnız IB. Yalnız II
C. I ve III
D. II ve III
E. I, II ve III
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 12.
Bir öğrenci, insan üriner sistemiyle ilgili aşağıdaki şekli inceliyor.
Sağlıklı bir birey esas alındığında, bu öğrencinin şekilde gösterilen I ve II numaralı yapılarla ilgili aşağıdaki yorumlarından hangisi yanlıştır?
(2020-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
A. I numaralı yapıda glikoz bulunurken II numaralı yapıda bulunması beklenmez.B. I ve II numaralı yapılarda kan hücrelerinin bulunması beklenmez.
C. I numaralı yapıya süzülen kreatinin miktarı ile II numaralı yapıya iletilen kreatinin miktarı yaklaşık aynıdır.
D. I numaralı yapıya süzülen su miktarı, II numaralı yapıya iletilen su miktarından fazladır.
E. I numaralı yapıda bulunmayan bir maddeye II numaralı yapıda kesinlikle rastlanmaz.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 13.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinde yer alan bir nefron ve toplama kanalı numaralandırılarak gösterilmiştir
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2019-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
A. Kan basıncının etkisiyle glomerulustaki kan sıvısı, I numaralı kısma doğru tek yönlü süzülür.B. II numaralı kısımda glikozun geri emilimi gerçekleşir.
C. II ve IV numaralı kısımlarda NaCl geri emilir.
D. III ve V numaralı kısımlardan H2O geçişi pasif taşıma ile gerçekleşir.
E. V numaralı kısımda kreatinin molekülünün tamamı geri emilir.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 14.
İnsanda, karaciğerde üretilen bir üre molekülü, idrar bileşimine en kısa yoldan katılmak için;
Organlarının hangilerinden geçmek zorundadır?
(2017-Yükseköğretime Geçiş Sınavı (YGS))
A. Bağırsak ve BöbrekB. Beyin ve Kalp
C. Bağırsak, Böbrek ve Akciğer
D. Kalp, Böbrek ve Akciğer
E. Beyin, Kalp, Böbrek ve Akciğer
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 15.
Bir öğünde aşırı tuzlu yiyecekler tüketen sağlıklı bir insanda homeostazinin sağlanması sürecinde
I. Distal tüplerin ve toplama kanallarının uyarılması,
II. Suyun geri emiliminin artması,
III. Hipotalamustaki ozmoreseptörlerin uyarılması,
IV. Hipofizin arka lobundan ADH salınması,
V. Kanın ozmotik basıncının artması
Olaylarının gerçekleşme sırası aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
(MEBİ 02.04.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. II - I - IV - III - VB. III - IV - I - II - V
C. III - V - IV - I - II
D. V - I - IV - III - II
E. V - III - IV - I - II
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
Sağlıklı bir insanın uzun süre çevre sıcaklığının düşük olduğu bir ortamda kalmasına bağlı olarak,
I. Glomerulus kılcallarından Bowman kapsülüne geçen madde miktarı artar.
II. Glomerulus kılcallarında iki atardamar arasında protein osmotik basıncı değişmez.
III. Birim zamanda proksimal tüpten geçen süzüntü miktarı artar.
Durumlarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenebilir?
A. Yalnız IB. Yalnız II
C. Yalnız III
D. I ve II
E. I, II ve III
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: E
Açıklaması:
🧊 Senaryo: Uzun süre soğuk ortamda kalma durumu
Soğuk ortamda: Kan damarları büzülür (vazokonstriksiyon) → kan basıncı artar Böbreğe gelen kan miktarı ve basınç artışı, süzülmeyi (filtrasyonu) etkiler Antidiüretik hormon (ADH) salgısı da artar → su geri emilimi artar
Ancak bu soru özelinde süzülme ve tüplerin işleyişi üzerine odaklanıyoruz.
🔍 İfadeleri tek tek değerlendirelim:
I. Glomerulus kılcallarından Bowman kapsülüne geçen madde miktarı artar. ✅ Doğru Soğuk ortamda damarlar büzülür → kan basıncı artar Bu da glomerulustaki süzülme hızını (filtrasyon basıncını) artırır Daha fazla sıvı Bowman kapsülüne geçer ✔️ Bu ifade doğrudur.
II. Glomerulus kılcallarında iki atardamar arasında protein osmotik basıncı değişmez. ✅ Doğru Getirici ve götürücü damarlar ikisi de atardamar olduğu için Proteinler glomerulus filtresinden geçemez, kanda kalır Bu nedenle protein kaynaklı osmotik basınç sabit kalır ✔️ Bu ifade de doğrudur.
III. Birim zamanda proksimal tüpten geçen süzüntü miktarı artar. ✅ Doğru Glomerulus’tan daha fazla sıvı süzüldüğü için Bu süzüntü proksimal tüpten daha fazla miktarda geçer ✔️ Bu da doğrudur.
Soru 2.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinin işlevsel birimi olan nefronun bazı kısımları numaralandırılarak gösterilmiştir.
Buna göre sağlıklı bir insanda numaralandırılan kısımların hangilerinde suyun geri emilimi gerçekleşir?
(MEBİ 10.02.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. Yalnız 3B. 1 ve 4
C. 2 ve 5
D. 1, 3 ve 4
E. 2, 3 ve 5
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: E
Açıklaması:
1. Sorunun Analizi
Bu soru, insan böbreğinin temel işlevsel birimi olan nefronun farklı kısımlarında suyun geri emiliminin gerçekleşip gerçekleşmediğini anlamaya yöneliktir. Şekil gösterilmediği için, numaralandırılmış kısımları standart bir nefron diyagramındaki ana yapılarla eşleştirerek ve bu yapıların su geri emilimindeki rolünü bilerek soruyu yanıtlamamız gerekmektedir.
2. Nefronun Kısımları ve Suyun Geri Emilimi
Glomerulus ve Bowman Kapsülü (Genellikle ilk kısım, 1 numaralı bölge olabilir): Kanın süzüldüğü yerdir. Burada suyun geri emilimi gerçekleşmez; sadece süzülme olayı vardır.
Proksimal Tüp (2 numaralı bölge olduğu varsayılan): Süzülen suyun yaklaşık %65-70'i burada zorunlu olarak geri emilir. Bu, nefronda suyun en yoğun geri emildiği bölgelerden biridir.
Henle Kulpunun İnen Kolu (3 numaralı bölge olduğu varsayılan): Suya yüksek oranda geçirgen olup, böbrek medullasındaki yüksek ozmotik basınç nedeniyle suyun pasif olarak geri emildiği önemli bir bölgedir.
Henle Kulpunun Çıkan Kolu (4 numaralı bölge olabileceği varsayılan): Suya karşı tamamen geçirimsizdir; burada su geri emilimi gerçekleşmez. Bu kısımda elektrolitler (özellikle Na+ ve Cl-) aktif olarak geri emilir.
Distal Tüp: Suyun geri emilimi burada da gerçekleşir ve Antidiüretik Hormon (ADH) tarafından düzenlenir. (Bazı şemalarda 4 veya 5 ile gösterilebilir.)
Toplama Kanalı (5 numaralı bölge olduğu varsayılan): Suyun geri emilimi burada da ADH etkisiyle düzenlenir (fakültatif geri emilim) ve idrarın son konsantrasyonunun ayarlanmasında kritik bir rol oynar.
3. Şıkların Değerlendirilmesi
A) Yalnız 3: Henle kulpunun inen kolu (3) su geri emilimi yapar, ancak proksimal tüp (2) ve toplama kanalı (5) gibi diğer önemli bölgeler göz ardı edilmiştir. Bu şık eksiktir.
B) 1 ve 4: Eğer 1 glomerulus/Bowman kapsülü ve 4 Henle kulpunun çıkan kolu ise, bu bölgelerde su geri emilimi gerçekleşmez. Dolayısıyla bu şık yanlıştır.
C) 2 ve 5: Proksimal tüp (2) ve toplama kanalı (5) su geri emilimi yapar, ancak Henle kulpunun inen kolu (3) önemli bir su geri emilim bölgesidir ve bu şıkta yer almamaktadır. Bu şık eksiktir.
D) 1, 3 ve 4: 1 numaralı bölgede (glomerulus/Bowman kapsülü) ve 4 numaralı bölgede (Henle kulpunun çıkan kolu) su geri emilimi gerçekleşmez. Bu şık yanlıştır.
E) 2, 3 ve 5: Bu şık, proksimal tüp (2), Henle kulpunun inen kolu (3) ve toplama kanalını (5) içerir. Bu üç bölge, nefronda suyun en yoğun ve önemli geri emiliminin gerçekleştiği ana bölgelerdir. Proksimal tüp ve Henle kulpunun inen kolu zorunlu geri emilimi, toplama kanalı ise ADH ile düzenlenen fakültatif geri emilimi temsil eder. Sağlıklı bir insanda su geri emilimi bu üç bölgede aktif olarak gerçekleşir. Bu nedenle doğru cevaptır.
Soru 3.
Sağlıklı bir insanda böbrek atardamarına işaretli azot atomu içeren üre molekülü veriliyor.
Buna göre işaretli üre molekülü şekilde numaralandırılmış yapılardan hangisinde geri emilerek böbrek toplardamarına ulaştırılır?
A. Yalnız VB. I, II ve III
C. I ve II
D. I, II, III ve IV
E. I, II, III ve IV
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: A
Açıklaması:
- Ürenin, I, III ve IV nolu kanallardan geri emilimi yapılmaz.
- Üre, idrar toplama kanalında kana %50 oranında geri emilir.
Soru 4.
Sağlıklı bir insanda üriner sistemin görevleri ile ilgili,
I. Kan pH'sının asidik bir değerde kalmasını sağlar.
II. Protein metabolizmasının bir ürürnü olan azotlu atıklarının uzaklaştırılmasını sağlar.
III. Kırmızı kemik iliğinde alyuvar üretimini uyarır.
IV. Kan plazmasında çözünmüş aminoasitlerin uzaklaştırılmasını sağlar.
İfadelerinden hangileri doğrudur?
A. Yalnız IB. Yalnız IV
C. I ve III
D. II ve III
E. II, III ve IV
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: D
Açıklaması:
Önce Üriner Sistemin Temel Görevleri:
- Sağlıklı bir insanda üriner sistemin temel görevleri şunlardır:
- Vücut sıvı dengesini sağlamak
- Kan basıncı ve iyon dengesini düzenlemek
- Metabolik atıkları (özellikle azotlu atıklar) vücuttan uzaklaştırmak
- Kan pH’ını dengelemek (asidik değil, nötr/alkali seviyeye yakın tutmak)
- Eritropoietin hormonu salgılayarak alyuvar üretimini uyarmak
- Bazı maddeleri geri emerek, bazılarını atmak
Şimdi Şıkları Tek Tek İnceleyelim:
I. Kan pH'sının asidik bir değerde kalmasını sağlar. ❌ Üriner sistem kan pH’ını dengelemeye çalışır, fakat asidik yapıda tutmaz. Doğrusu: Kandaki fazla H⁺ iyonlarını uzaklaştırarak pH’ın daha nötr kalmasını sağlar. Bu ifade yanlıştır.
II. Protein metabolizmasının bir ürünü olan azotlu atıkların uzaklaştırılmasını sağlar. ✅ Üre, protein yıkımının (amino asitlerin deaminasyonu) sonucudur. Üre, üriner sistemle idrarla atılır. Bu ifade doğrudur.
III. Kırmızı kemik iliğinde alyuvar üretimini uyarır. ✅ Böbreklerden salgılanan eritropoietin hormonu, kemik iliğini uyarır ve alyuvar üretimini artırır. Özellikle oksijen azaldığında bu hormon salgılanır. Bu ifade doğrudur.
IV. Kan plazmasında çözünmüş aminoasitlerin uzaklaştırılmasını sağlar. ❌ Aminoasitler geri emilir, çünkü yapıcı-onarıcıdır; vücut onları kaybetmek istemez. Ancak çok fazla protein alınmışsa az miktarda atılabilir ama bu ana görev değildir. Bu ifade yanlıştır.
Soru 5.
Aşağıdaki şemada, normal bir insanın böbreğindeki bir nefron ve bu nefronun özellikleriyle ilgili bazı bilgiler verilmiştir.
Buna göre, I, II, III, IV, V numaralı damarlarla ilgili aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
(2000-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. I. damarın taşıdığı çözünen madde miktarı, III. damarın taşıdığı çözünen madde miktarından fazladır.B. I. damarın kan basıncı, V. damarın kan basıncından fazladır
C. II. damarda kaybedilen su miktarı, IV. damarda geri emilen su miktarından fazladır.
D. V. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarı, I. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarından fazladır.
E. V. damarın taşıdığı su miktarı, III. damarın taşıdığı su miktarından fazladır.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: D
Açıklaması:
1. Sorunun Analizi
Soru, normal bir insanın böbreğindeki bir nefronun damarları (I, II, III, IV, V) arasındaki madde miktarı ve kan basıncı karşılaştırmaları ile ilgilidir. Şekil olmamasına rağmen, tipik bir nefron anatomisi ve fizyolojisi göz önüne alındığında bu damarlar şu şekilde yorumlanabilir:
I. Damar: Getiren atardamar (Afferent arteriole) - Glomerulusa kan getiren damar, böbrek atardamarının bir dalıdır.
II. Damar: Glomerulus - Bowman kapsülü içinde yer alan kılcal damar yumağı; kanın süzüldüğü yerdir.
III. Damar: Götüren atardamar (Efferent arteriole) - Glomerulustan kanı uzaklaştıran damar.
IV. Damar: Peritubuler kapillerler - Nefron kanallarını (proksimal tübül, Henle kulpu, distal tübül, toplayıcı kanal) saran kılcal damarlar; geri emilim ve salgılama olaylarının gerçekleştiği yerdir.
V. Damar: Böbrek toplardamarı (Renal vein) - Böbrekten temizlenmiş kanı alt ana toplardamara geri götüren damar.
Bu damarların görevleri ve taşıdıkları maddelerin özellikleri göz önüne alınarak şıklardaki ifadelerin doğruluğu değerlendirilmelidir.
2. Şıkların Değerlendirilmesi
A) I. damarın taşıdığı çözünen madde miktarı, III. damarın taşıdığı çözünen madde miktarından fazladır.: Açıklama: I. damar (getiren atardamar) glomerula süzülmemiş kan getirir. Glomerulusta (II. damar), kan plazmasındaki su, üre, tuz, glikoz, amino asit gibi küçük moleküllü çözünen maddelerin önemli bir kısmı süzülerek Bowman kapsülüne geçer. Bu süzülme süreci sonucunda, glomerulu terk eden III. damardaki (götüren atardamar) kanın, süzüntüye geçen maddeler açısından toplam çözünen madde miktarı azalmış olur. Büyük proteinler gibi süzülemeyen maddeler ise kanda kalır, hatta suyun azalmasıyla konsantrasyonları artar. Ancak genel olarak, böbreğin temizlemeye çalıştığı çözünen maddeler açısından I > III ifadesi doğrudur. Örneğin, üre miktarı I'de III'ten daha fazladır.
B) I. damarın kan basıncı, V. damarın kan basıncından fazladır.: Açıklama: I. damar, atardamar sistemine ait bir arteriyoldür ve kanı kalpten nispeten yüksek bir basınçla getirir. V. damar ise bir toplardamardır ve kanı kalbe geri götürür. Kan dolaşımında, kan basıncı atardamarlarda en yüksek olup, kılcal damarlar ve toplardamarlar boyunca giderek düşer. Bu nedenle I. damardaki kan basıncı, V. damardakinden kesinlikle daha yüksektir. Bu ifade doğrudur.
C) II. damarda kaybedilen su miktarı, IV. damarda geri emilen su miktarından fazladır.: Açıklama: II. damarda (glomerulus) Bowman kapsülüne günde yaklaşık 180 litre su süzülür. Bu süzülen su miktarı 'kaybedilen' su olarak düşünülebilir (vücuttan atılmak üzere yola çıkan su). IV. damarlar (peritubuler kapillerler) ise renal tübüllerden geri emilen suyu toplar. Vücut günlük 1-2 litre civarında idrar ürettiği için, süzülen suyun yaklaşık 178-179 litresi geri emilir. Dolayısıyla, süzülen (kaybedilen) su miktarı (II. damar), geri emilen su miktarından (IV. damar) bir miktar fazladır (idrarla atılan su miktarı kadar). Bu ifade doğrudur.
D) V. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarı, I. damarın taşıdığı boşaltım madde miktarından fazladır.: Açıklama: I. damar (getiren atardamar) böbreğe metabolik atıklar (üre, kreatinin vb.) açısından zengin, 'kirli' kan getirir. Böbreklerin temel görevi, bu boşaltım maddelerini kandan süzerek idrar yoluyla vücuttan uzaklaştırmaktır. V. damar (böbrek toplardamarı) ise bu süzülme ve geri emilim süreçlerinden geçerek boşaltım maddelerinden büyük ölçüde arındırılmış, 'temizlenmiş' kanı böbrekten uzaklaştırır. Bu nedenle V. damarda I. damara göre çok daha az boşaltım maddesi bulunur. Bu ifade yanlıştır.
E) V. damarın taşıdığı su miktarı, III. damarın taşıdığı su miktarından fazladır.: Açıklama: III. damar (götüren atardamar) glomerulu terk eden kanı taşır. Glomerulusta kanın suyunun önemli bir kısmı süzüntüye geçtiği için, III. damardaki kanın hacmi (ve dolayısıyla taşıdığı su miktarı) I. damardakinden daha azdır. V. damar (böbrek toplardamarı) ise peritubuler kapillerlerden (IV. damar) geri emilen suyun büyük bir kısmını toplayarak böbrekten çıkar. Nefron tübüllerinden kana geri dönen bu su sayesinde, V. damardaki toplam su miktarı, süzülme nedeniyle suyu azalmış olan III. damardaki su miktarından daha fazladır. Bu ifade doğrudur.
Soru 6.
Sağlıklı bir insanda idrar oluşumu sırasında,
I. Nefron kılcallarından proksimal tüpe doğru hidrojen salgılanması
II. Henle kulpunun çıkan kolunda süzüntünün derişiminin azaltılması
III. İdrar toplama kanalında ürenin bir kısmının nefron kılcallarına geçmesi
IV. Proksimal tüpte glikoz ve aminoasitlerin bir bölümünün nefron kılcallarına geçmesi
Olaylarından hangilerinin gerçekleşmesi beklenir?
A. Yalnız IIIB. II ve III
C. II ve IV
D. I, II ve III
E. I, II, III ve IV
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: D
Açıklaması:
🔍 İfadeleri Tek Tek İnceleyelim:
I. Nefron kılcallarından proksimal tüpe doğru hidrojen salgılanması ✅ Doğru Aktif taşıma ile H⁺ iyonları, proksimal tüpe salgılanır (sekresyon). Bu işlem, kanın pH’ını dengeleme görevinde yer alır. ✔️ Bu olay gerçekleşir.
II. Henle kulpunun çıkan kolunda süzüntünün derişiminin azaltılması ✅ Doğru Çıkan kol suya geçirgen değildir, fakat Na⁺ ve Cl⁻ iyonları geri emilir. Süzüntüden tuzlar uzaklaştırılır ama su kalır → yoğunluk azalır. ✔️ Bu olay gerçekleşir.
III. İdrar toplama kanalında ürenin bir kısmının nefron kılcallarına geçmesi ✅ Doğru ADH etkisiyle idrar toplama kanalındaki ürenin bir kısmı geri emilir. Bu olay, medulladaki osmotik basıncın korunmasına yardım eder (ürea resirkülasyonu). ✔️ Bu olay da gerçekleşir.
IV. Proksimal tüpte glikoz ve aminoasitlerin bir bölümünün nefron kılcallarına geçmesi ❌ Yanlış Doğrusu tam tersi: Glikoz ve aminoasitler nefron tüpünden kılcallara geri emilir. Burada "nefron kılcallarına geçmesi" ifadesi doğru görünse de, bir kısmı değil, tamamı emilir (sağlıklı bireyde). ✔️ Bu ifade yanıltıcıdır → glikoz ve aminoasitler süzüntüde kalmaz, tamamen geri alınır.
Soru 7.
Aşağıdaki şekilde insan böbreğinde yer alan bir nefron ve toplama kanalı numaralandırılarak gösterilmiştir
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2019-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))
A. Kan basıncının etkisiyle glomerulustaki kan sıvısı, I numaralı kısma doğru tek yönlü süzülür.B. II numaralı kısımda glikozun geri emilimi gerçekleşir.
C. II ve IV numaralı kısımlarda NaCl geri emilir.
D. III ve V numaralı kısımlardan H2O geçişi pasif taşıma ile gerçekleşir.
E. V numaralı kısımda kreatinin molekülünün tamamı geri emilir.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: E
Açıklaması:
Verilen görsel, bir nefronun yapısını gösteriyor. Nefron, böbrekte idrar oluşumunun gerçekleştiği temel birimdir.
???? Numaraların Yapısal Karşılıkları:
| Numara | Bölüm Adı | Görev |
|---|---|---|
| I | Bowman kapsülü | Süzülme (filtrasyon) gerçekleşir. |
| II | Proksimal tübül | Glikoz, amino asitler ve su geri emilir. |
| III | Henle kulpu (iniş kolu) | Su pasif olarak geri emilir. |
| IV | Distal tübül | İyon dengesi, bazı aktif geri emilimler yapılır. |
| V | Toplama kanalı | Su, üre gibi maddeler geri emilebilir; idrar toplanır. |
???? Seçeneklerin Analizi:
✅ A. “Glomerulustaki kan sıvısı, I numaralı kısma doğru tek yönlü süzülür.” Doğru. Yüksek kan basıncı ile süzülme Bowman kapsülüne doğrudur.
✅ B. “II numaralı kısımda glikozun geri emilimi gerçekleşir.” Doğru. Proksimal tübülde glikoz tamamen geri emilir.
✅ C. “II ve IV numaralı kısımlarda NaCl geri emilir.” Doğru. Proksimal ve distal tübüllerde sodyum geri emilir.
✅ D. “III ve V numaralı kısımlardan H₂O geçişi pasif taşıma ile gerçekleşir.” Doğru. Henle kulpunun iniş kolunda ve toplama kanalında su osmozla geri emilir (pasif).
❌ E. “V numaralı kısımda kreatinin molekülünün tamamı geri emilir.” Yanlış. Kreatinin, süzülür ama neredeyse hiç geri emilmez, bu yüzden idrarla atılır. Bu madde böbrek fonksiyon testlerinde kullanılır çünkü vücutta sabit bir hızla üretilir ve geri emilmez.
✅ Doğru Cevap: E (Yanlış olan ifade)
İstersen bu yapının boşaltım bozukluklarıyla ilişkili klinik örneklerine dair bir soru daha oluşturabilirim. Hazırlamamı ister misin?
Soru 8.
Nefronun bazı kısımları şekildeki gibi şematize edilerek numaralandırılmıştır.
Bu kısımlarla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(MEBİ 06.01.2025 AYT Deneme Sınavı)
A. Glomerulustaki kan sıvısı, 1 numaralı kısma doğru aktif taşıma ile salgılanır.B. Süzüntüdeki glikoz ve amino asitler, 2 numaralı kısımdan kana geri emilir.
C. 3 numaralı kısmın inen kolunda suyun geri emilimi pasif taşıma ile sağlanır.
D. 1 numaralı kısımda bulunmayan bir madde, 4 numaralı kısımda tespit edilebilir.
E. Kanın ozmotik basıncı arttığında salgılanan ADH, 5 numaralı kısmı suyun geri emilimi için uyarır.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: A
Açıklaması:
Nefronun Yapısı ve Fonksiyonları
Şekilde nefronun bazı bölümleri numaralandırılmıştır:
1️⃣ Bowman kapsülü (Glomerulus kapsülü)
2️⃣ Proksimal tübül
3️⃣ Henle kulbu (İnen ve çıkan kol)
4️⃣ Distal tübül
5️⃣ Toplama kanalı
Şimdi verilen ifadeleri değerlendirelim:
❌ A) Glomerulustaki kan sıvısı, 1 numaralı kısma doğru aktif taşıma ile salgılanır.
Soru 9.
Memeli hayvanların nefronlarında Henle kulpu daha kısa olsaydı aşağıdakilerden hangisinin ortaya çıkması beklenirdi?
(2011-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))
A. Konsantre (yoğun) idrar oluşturabilme yeteneğinde azalma olmasıB. Nefronda birim zamanda süzülen madde miktarında artış olması
C. Üre oranı yüksek idrar oluşması
D. Oluşan idrarın pH değerinin düşük (asidik) olması
E. Hayvanın birim zamanda içeceği su miktarında azalma olması
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: A
Açıklaması:
Henle kulpu, memeli böbreklerinde suyun geri emilmesini sağlayan önemli bir yapıdır.
- Özellikle çöl memelileri gibi suya ulaşımı sınırlı hayvanlarda, Henle kulpu çok uzundur. Bunun nedeni, idrarı maksimum düzeyde yoğunlaştırarak su kaybını en aza indirmektir.
- Eğer Henle kulpu daha kısa olsaydı, suyun geri emilimi daha az olur ve daha fazla su kaybedilirdi.
| Başlık | Henle Kulpu Kısalırsa Beklenen Durum mu? | Açıklama |
|---|---|---|
| A | ✅ Doğru | Henle kulpu ne kadar uzunsa, suyun geri emilimi o kadar fazla olur. Eğer Henle kulpu kısa olursa, suyun geri emilimi azalır ve idrar daha seyreltilmiş olur. |
| B | ❌ Yanlış | Henle kulpunun uzunluğu, süzme hızını değil, geri emilimi etkiler. |
| C | ❌ Yanlış | Henle kulpu ürenin miktarını değil, suyun geri emilimini etkiler. Üre oranı beslenme ve diğer faktörlerle ilgilidir. |
| D | ❌ Yanlış | İdrarın pH değeri, diyet ve metabolik süreçlerle ilgilidir. Henle kulpu, idrarın asitlik seviyesini belirleyen ana faktör değildir. |
| E | ❌ Yanlış | Tam tersi, Henle kulpu kısa olursa, hayvan daha fazla su kaybeder ve daha fazla su içmek zorunda kalır. |
Henle kulpu suyun geri emilimini artırır ve idrarı yoğunlaştırır. Daha kısa bir Henle kulpu, idrarın daha seyreltilmiş olmasına ve su kaybının artmasına neden olur.
Soru 10.
Normal olarak, sağlıklı bir insanın nefronlarında aşağıdakilerin hangisinde verilen olay gerçekleşmez?
(2012-Lisans Yerleştirme Sınavı-2 (LYS2))
A. Toplama kanalında üre yoğunluğunun artırılmasıB. Suyun ozmosla geri emilmesi
C. Hidrojen iyonlarının aktif taşınma ile distal tübüle salgılanması
D. Sodyum iyonlarının aktif taşınma ile geri emilmesi
E. Plazma proteinlerinin Bowman kapsülü içerisine geçmesi
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Doğru Cevap: E
Açıklaması:
Bu soru, böbrek fizyolojisi konusuna ait bir bilgi sorusudur. Lise düzeyinde öğrencilerden, nefronun yapılarını ve her yapıdaki işlevleri bilmeleri beklenir.
📘 Kısa Bilgi: Bowman kapsülü, glomerulustan süzüntüyü ilk alan yapıdır. Bu süzüntüye su, glikoz, tuzlar, aminoasitler ve üre geçebilir. Ancak plazma proteinleri (örneğin albumin) büyük moleküller olduklarından süzüntüye geçemez.
🔍 Şık Analizi:
A) Toplama kanalında üre yoğunluğunun artırılması: ADH etkisiyle su geri emildiğinden üre yoğunluğu artar → ✅
B) Suyun ozmosla geri emilmesi: Proksimal tüp ve Henle kulpu gibi bölgelerde su osmozla emilir → ✅
C) Hidrojen iyonlarının aktif taşınma ile distal tübüle salgılanması: Kanın pH dengesini sağlamak için H⁺ aktif taşımayla distal tüpe verilir → ✅
D) Sodyum iyonlarının aktif taşınma ile geri emilmesi: Na⁺ iyonları özellikle proksimal tüpte aktif taşımayla geri emilir → ✅
E) Plazma proteinlerinin Bowman kapsülü içerisine geçmesi: Bu proteinler büyük moleküller olduğu için normalde glomerulustan geçemezler → ❌ Hatalıdır. Çünkü bu olay sağlıklı bir nefronda gerçekleşmez. Eğer geçerse, bu böbrek filtrasyon bariyerinde hasar olduğunu gösterir.