Konu Detayı Sayfası
Mayoz ve Eşeyli Üreme
Mayoz ve Eşeyli Üreme
► Mayoz bölünme; özel bir bölünme şeklidir.
► Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar.
♦ Mayoz bölünme geçirebilecek olan hücreler;
♦ Sperm ana hücresi
♦ Yumurta ana hücresi
♦ Spor ana hücresi
♦ Mikrospor ana hücresi
♦ Makrospor ana hücresidir. Bu hücrelerin tamamı diploit (2n) kromozomludur.
| Önemli Not: Tek hücreli ökaryot bir canlı olan paramesyum diploit kromozomludur. Konjugasyon (gen aktarımı) sırasında mayoz ile (n) kromozomlu gametler oluşturur. |
► Sperm ve yumurta ana hücresi insan ve hayvanlarda spor ana hücresi çiçeksiz bitkilerde, mikrospor ve makrospor ana hücreleri ise çiçekli bitkilerin erkek ve dişi üreme sisteminde bulunur.
| Önemli Not: Ayrıca bazı canlı türlerinde döllenme ile oluşan zigot sıradışı bir durum olarak mayoz bölünme geçirir. Örneğin; insanda sıtma hastalığını yapan plazmodium sporu (n) kromozomludur ve metagenez ile çoğalır. Eşeysiz üremesini mitoz ile insan vücudunda, eşeyli üremesini ise dişi anofel cinsi sivrisineğin sindirim sisteminde tamamlar. Sivrisineğin sindirim sisteminde bazı sporlar (n) gametlere dönüşerek döllenirler ve (2n) kromozomlu zigotu oluştururlar. Bu zigotun tekrar plazmodium sporunu oluşturması için mayoz geçirerek (n) kromozoma dönüşmesi gerekir. |
► Eşeyli üreyen canlıların üreme sistemlerinde 2n kromozomlu eşey ana hücreleri bulunur.
► Birey üreme olgunluğuna ulaştığında (insanda ergenlik dönemi) bu hücreler mayoz geçirerek Gamet adı verilen üreme hücrelerine dönüşürler.
► Üreme hücreleri haploit (n) kromozomlu olup erkekte sperm, dişide ise yumurta hücresidir.
► Mayoz sonucu oluşan bu gametlerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadardır.
► Sperm ve yumurta hücresi döllenme ile birleşerek, yeni oluşan canlının ilk hücresi olan zigotu oluşturur.
► Mayoz; türde kromozom sayısını yarıya indirerek döllenme ile birlikte türdeki kromozom sayısının nesilden nesile sabit kalmasını sağlar.
► Mayoz ile oluşan gametlerin genetik yapısı ana hücreden farklıdır. Bu durum eşeyli üreyen canlılarda kalıtsal çeşitliliği sağlar.
► Mayoz; kesin kalıtsal çeşitlilik sağlayan bir bölünmedir.
► Mayoz ile yarıya inen kromozom sayısı döllenme ile tekrar iki katına çıkar.
► İnsan eşey ana hücresinde 2n = 46 kromozom bulunur. Bu hücrenin mayoz geçirmesi ile; n = 23 kromozomlu yumurta ya da sperm hücreleri oluşur. Bunların döllenmesiyle tekrar 2n = 46 kromozomlu zigot oluşur.
 |
Mayoz Bölünmenin Özellikleri
► Üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
► Canlı yaşamının belli dönemlerinde görülür.
► Eşeyli üremenin esasıdır.
► Türdeki kromozom sayısını yarıya indirir. (Mayoz ile kromozom sayısı yarıya inmeseydi döllenme sayısında kromozom sayısı her nesilde 2 kat artardı.)
► Mayoz geçirecek hücrelere eşey ana hücreleri denir. Bu hücreler kesin diploit (2n) olmak zorundadır. Yani sadece diploit bir hücre mayoz geçirebilir.
► Canlı eşeysel olgunluğa ulaştığında görülür.
► Kesin kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Mayozda Kalıtsal Çeşitliliği Sağlayan Olaylar1. Homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve rastgele ayrılması: Bu olay her mayozda gerçekleşir. Mayozda kalıtsal çeşitliliği sağlayan temel olaydır. 2. Crossing over görülmesi: Bu olay her mayozda olmaz. Çünkü crossing over genler aynı kromozom üzerinde yer alıyorsa gerçekleşir. Yani bağlı genlerde görülür. Genler farklı kromozomlar üzerindeyse bu olay gerçekleşmez. Crossing over olursa Mayoz II'de gerçekleşen kromatit ayrılması da çeşitliliği arttırır. Bu durumda mayoz sonucu oluşan dört hücrede birbirinden farklı olur. Crossing over olmazsa Mayoz I sonunda oluşan iki hücre birbirinden farklı olur. |
► Mayoz dişilerin yumurtalıklarında, erkeklerin testislerinde görülür.
► 2n kromozomlu 1 hücreden; n kromozomlu 4 hücre oluşur. Bu hücreler kalıtsal olarak birbirinde ve ana hücreden farklıdır.
► Mayozun amacı; türde kromozom sayısını yarıya indirmektir. Gamet oluşumunu sağlamaktır.
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 1. Aşağıda verilen ifadeleri dikkatlice okuyunuz. İfade doğru ise “D”yi, yanlış ise “Y”yi işaretleyiniz. Yanlış olan ifadelerin doğrusunu yanındaki kutucuğa yazınız.
Sorunun Cevapları:1. Yanlış (Y) - Mitoz hücreli canlıların tümünde üremeyi sağlar. Doğrusu: Mitoz bazı tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Doğru (D) - Kanser hücreleri hücre döngüsünün kontrolünün bozulmasıyla oluşur. 3. Yanlış (Y) - Vejetatif üremede oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlıdan farklıdır. Doğrusu: Vejetatif üreme eşeysiz üreme olduğu için oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlı ile aynıdır. 4. Yanlış (Y) - Mitozda homolog kromozomlar ayrılmaz. Doğrusu: Mitozda kardeş kromatitler ayrılır. 5. Doğru (D) - Mayoz sonucunda 4 haploit hücre oluşur. 6. Yanlış (Y) - Eşeyli üremenin temeli mitoz değil, mayozdur. Doğrusu: Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. 7. Yanlış (Y) - Eşeysiz üreme çeşitlerinden tomurcuklanma, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. Doğrusu: Eşeysiz üreme çeşitlerinden vejatatif ürme, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. 8. Doğru (D) - İnterfaz evresi mitoz ve mayozda görülen bölünmeye hazırlık evresidir. 9. Yanlış (D) - Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi boğumlanma ile gerçekleşir. Doğrusu: Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi ara lamel oluşumu ile gerçekleşir. 10. Doğru (D) - Tetrat ve sinapsis, mayozun profaz I safhasında görülür. |
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 2. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları doğru ifadeleri kullanarak tamamlayınız.
Aşağıda, verilen cümleleri doğru ifadelerle tamamladık. 1. Mitoz bölünme tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki gen alışverişine krossing over adı verilir. 3. Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenme olaylarının art arda gerçekleşmesidir. 4. Vücutlarında hem erkek hem de dişi üreme hücrelerini oluşturabilecek yapıları bulunduran bireyler hermafrodit bireylerdir. 5. Kromozomu oluşturan kardeş kromatitleri bir arada tutan yoğunlaşmış kromozom bölgesine sentromer denir. 6. Bir canlı hücrede bulunan genetik bilgiyi içeren DNA molekülünün tamamına genom adı verilir. 7. Canlılarda gelişmişlik düzeyi arttıkça rejenerasyon yeteneği azalır. 8. Hücre döngüsü interfaz ve mitotik evre olmak üzere iki evrede gerçekleşir. 9. Eşeysiz üremede düşük de olsa kalıtsal çeşitlilik vardır. 10. Hücre bölünmesinde DNA molekülünün kendini eşlediği evre interfaz evresidir. |
Konuya Ait Videolar
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
İnsanın normal gelişme ve çoğalma evrelerinde,
I. Zigotun bölünmeye başlaması
II. Yumurta hücresinin oluşumu
III. Sperm hücresinin oluşumu
IV. Gastrula (üç tabakalı embriyo) oluşumu
V. Blastula (içi sıvı dolu top görünümlü embriyo) oluşumu
Olaylarından hangilerinde mayoz bölünme gerçekleşir?
(1999-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. I ve IIB. II ve III
C. IV ve V
D. I, II ve III
E. I, IV ve V
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 2.
İnsan eşey ana hücresinde gerçekleşen mayozla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2021-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
A. Mayoz tamamlandığında oluşan hücrelerin genetik yapıları birbirinden farklıdır.B. Profaz I evresinde homolog kromozom çiftlerinin kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi gerçekleşebilir.
C. Anafaz I evresindeki kromozom sayısı anafaz I evresindekinin iki katıdır.
D. Mayoz I tamamlandığında oluşan hücreler n kromozomludur.
E. Anafaz I evresinde homolog kromozomların hangi kutuplara çekileceği şansa bağlı olarak gerçekleşir.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
Eşeyli üremede, gametlerin mayoz bölünme ile oluşması sonucunda kromozom sayısı yarıya iner. Döllenme ile bu sayı tekrar iki katına çıkar ve bu sayede türdeki kromozom sayısı nesiller boyunca sabit kalır.
Soru: Mayoz bölünme ve döllenme, kromozom sayısının nesiller boyunca sabit kalmasını nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz bölünme ile gametlerde kromozom sayısı yarıya iner, döllenme ile bu sayı tekrar iki katına çıkar. Bu süreç, türdeki kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar.
Soru 2.
Mayoz bölünmenin en önemli amaçlarından biri, kromozom sayısının yarıya indirilmesidir. Bu sayede türdeki kromozom sayısı döllenme ile nesilden nesile sabit kalır. Ayrıca mayoz, kalıtsal çeşitliliğin temel kaynaklarından biridir.
Soru: Mayoz bölünmenin amacı nedir ve bu süreç türdeki kromozom sayısının sabit kalmasını nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayozun amacı, kromozom sayısını yarıya indirmektir. Döllenme sırasında kromozom sayısı tekrar iki katına çıkacağı için nesilden nesile kromozom sayısının sabit kalması sağlanır.
Soru 3.
Mayozun sonunda dört haploit hücre oluşur. Bu hücreler hem birbirlerinden hem de ana hücreden genetik olarak farklıdır. Bu çeşitlilik, mayoz sürecinde rastgele ayrılma ve crossing over olaylarının sonucudur.
Soru: Mayoz bölünmenin sonunda oluşan hücrelerin ana hücreden genetik olarak farklı olmasının nedeni nedir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması ve crossing over olayları, oluşan gametlerin genetik yapısının ana hücreden farklı olmasını sağlar.
Soru 4.
Eşeyli üremenin en önemli özelliklerinden biri, tür içinde kalıtsal çeşitlilik sağlamasıdır. Kalıtsal çeşitlilik, değişen çevre koşullarına uyum sağlamayı kolaylaştırır ve türün hayatta kalma şansını artırır. Tür içi farklılıklar, doğal seçilim yoluyla en iyi uyum sağlayan bireylerin hayatta kalmasına yardımcı olur.
Soru: Eşeyli üremenin kalıtsal çeşitlilik sağlamasının avantajları nelerdir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Eşeyli üreme, genetik çeşitlilik sağlayarak bireylerin çevresel değişikliklere uyum sağlamasına yardımcı olur. Bu da türün hayatta kalma şansını artırır ve doğal seçilim sürecinde, en uygun özelliklere sahip bireylerin hayatta kalıp üreme şansını elde etmesine olanak tanır. Bu sayede, çevreye en iyi uyum sağlayan genetik özellikler gelecek nesillere aktarılır.
Soru 5.
Mayoz bölünmede kalıtsal çeşitliliğe neden olan olaylar nelerdir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların bağımsız dağılımı, krossing over ve rastgele döllenme.
Soru 6.
Mayoz bölünme, gametlerin (sperm ve yumurta) oluşmasını sağlar. Bu bölünme sayesinde kromozom sayısı yarıya indirilir ve döllenme sırasında iki gametin birleşmesi ile türdeki kromozom sayısı sabit kalır. Ayrıca, mayoz sırasında gerçekleşen olaylar kalıtsal çeşitlilik sağlayarak türün genetik havuzunu genişletir. Kalıtsal çeşitlilik, türün değişen çevre koşullarına uyum sağlamasında kritik bir rol oynar.
Soru: Mayoz bölünmenin türdeki kromozom sayısının sabit kalmasında ve kalıtsal çeşitlilik yaratmasındaki rolü nedir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz bölünme, gametlerin kromozom sayısını yarıya indirir, böylece döllenme sırasında kromozom sayısının iki katına çıkmasını engeller. Bu sayede türdeki kromozom sayısı sabit kalır. Ayrıca crossing over ve homolog kromozomların rastgele ayrılması kalıtsal çeşitliliği sağlar.
Soru 7.
Döllenme, dişi ve erkek gametlerin çekirdeklerinin birleşmesiyle gerçekleşir. Bu olay, tür içi genetik çeşitliliği artırır çünkü her gamet farklı bir genetik kombinasyona sahiptir.
Soru: Döllenme sırasında gametlerin birleşmesiyle ortaya çıkan genetik çeşitlilik, yavruların özelliklerine nasıl yansır?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Döllenme sırasında farklı gametlerin birleşmesiyle yavrular, anne ve babadan farklı genetik kombinasyonlara sahip olur. Bu da yavruların özelliklerine çeşitlilik olarak yansır.
Soru 8.
Mayoz bölünme, sperm ve yumurta gibi üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar. Bu üreme hücreleri haploit (n) kromozomludur ve her bireyin genetik yapısında farklılık oluşturur.
Soru: Mayoz bölünmenin üreme hücrelerinin oluşumundaki rolü nedir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz, üreme hücrelerinin (sperm ve yumurta) oluşumunu sağlar. Bu hücreler haploit olup, mayoz sayesinde genetik çeşitlilik kazanır.
Soru 9.
Eşeyli üreme, gametlerin mayoz bölünme yoluyla oluştuğu ve döllenme ile zigot oluşturduğu bir süreçtir. Zigot, mitoz bölünmelerle gelişip embriyo ve ardından yeni bireyi oluşturur. Her birey, hem ebeveynlerinden hem de kardeşlerinden farklı kalıtsal özelliklere sahiptir. Bu süreç, genetik çeşitliliği artırarak türün dayanıklılığını güçlendirir.
Soru: Eşeyli üremede zigotun oluşumu nasıl gerçekleşir ve bu süreç genetik çeşitliliği nasıl artırır?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Zigot, sperm ve yumurta gametlerinin döllenmesiyle oluşur. Gametler mayoz bölünme ile farklı genetik kombinasyonlar taşır. Bu durum, yavruların genetik çeşitlilik göstermesine neden olur.
Soru 10.
Mayoz I'de homolog kromozomlar ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına çekilir. Bu ayrılma kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar ve bu olay gametlerin oluşumu için gereklidir. Homolog kromozomların rastgele ayrılması da kalıtsal çeşitliliği sağlar. Bu olay, her mayoz bölünmede genetik materyalin farklı kombinasyonlarda yavru hücrelere aktarılmasına neden olur.
Soru: Anafaz I sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması kalıtsal çeşitliliği nasıl etkiler?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların rastgele ayrılması, her bir gametin farklı genetik materyale sahip olmasına neden olur, bu da kalıtsal çeşitliliği artırır.