Konu Detayı Sayfası
Mayoz ve Eşeyli Üreme
Mayoz ve Eşeyli Üreme
► Mayoz bölünme; özel bir bölünme şeklidir.
► Eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar.
♦ Mayoz bölünme geçirebilecek olan hücreler;
♦ Sperm ana hücresi
♦ Yumurta ana hücresi
♦ Spor ana hücresi
♦ Mikrospor ana hücresi
♦ Makrospor ana hücresidir. Bu hücrelerin tamamı diploit (2n) kromozomludur.
| Önemli Not: Tek hücreli ökaryot bir canlı olan paramesyum diploit kromozomludur. Konjugasyon (gen aktarımı) sırasında mayoz ile (n) kromozomlu gametler oluşturur. |
► Sperm ve yumurta ana hücresi insan ve hayvanlarda spor ana hücresi çiçeksiz bitkilerde, mikrospor ve makrospor ana hücreleri ise çiçekli bitkilerin erkek ve dişi üreme sisteminde bulunur.
| Önemli Not: Ayrıca bazı canlı türlerinde döllenme ile oluşan zigot sıradışı bir durum olarak mayoz bölünme geçirir. Örneğin; insanda sıtma hastalığını yapan plazmodium sporu (n) kromozomludur ve metagenez ile çoğalır. Eşeysiz üremesini mitoz ile insan vücudunda, eşeyli üremesini ise dişi anofel cinsi sivrisineğin sindirim sisteminde tamamlar. Sivrisineğin sindirim sisteminde bazı sporlar (n) gametlere dönüşerek döllenirler ve (2n) kromozomlu zigotu oluştururlar. Bu zigotun tekrar plazmodium sporunu oluşturması için mayoz geçirerek (n) kromozoma dönüşmesi gerekir. |
► Eşeyli üreyen canlıların üreme sistemlerinde 2n kromozomlu eşey ana hücreleri bulunur.
► Birey üreme olgunluğuna ulaştığında (insanda ergenlik dönemi) bu hücreler mayoz geçirerek Gamet adı verilen üreme hücrelerine dönüşürler.
► Üreme hücreleri haploit (n) kromozomlu olup erkekte sperm, dişide ise yumurta hücresidir.
► Mayoz sonucu oluşan bu gametlerin kromozom sayısı ana hücrenin yarısı kadardır.
► Sperm ve yumurta hücresi döllenme ile birleşerek, yeni oluşan canlının ilk hücresi olan zigotu oluşturur.
► Mayoz; türde kromozom sayısını yarıya indirerek döllenme ile birlikte türdeki kromozom sayısının nesilden nesile sabit kalmasını sağlar.
► Mayoz ile oluşan gametlerin genetik yapısı ana hücreden farklıdır. Bu durum eşeyli üreyen canlılarda kalıtsal çeşitliliği sağlar.
► Mayoz; kesin kalıtsal çeşitlilik sağlayan bir bölünmedir.
► Mayoz ile yarıya inen kromozom sayısı döllenme ile tekrar iki katına çıkar.
► İnsan eşey ana hücresinde 2n = 46 kromozom bulunur. Bu hücrenin mayoz geçirmesi ile; n = 23 kromozomlu yumurta ya da sperm hücreleri oluşur. Bunların döllenmesiyle tekrar 2n = 46 kromozomlu zigot oluşur.
 |
Mayoz Bölünmenin Özellikleri
► Üreme hücrelerinin oluşumunu sağlar.
► Canlı yaşamının belli dönemlerinde görülür.
► Eşeyli üremenin esasıdır.
► Türdeki kromozom sayısını yarıya indirir. (Mayoz ile kromozom sayısı yarıya inmeseydi döllenme sayısında kromozom sayısı her nesilde 2 kat artardı.)
► Mayoz geçirecek hücrelere eşey ana hücreleri denir. Bu hücreler kesin diploit (2n) olmak zorundadır. Yani sadece diploit bir hücre mayoz geçirebilir.
► Canlı eşeysel olgunluğa ulaştığında görülür.
► Kesin kalıtsal çeşitlilik sağlanır.
Mayozda Kalıtsal Çeşitliliği Sağlayan Olaylar1. Homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve rastgele ayrılması: Bu olay her mayozda gerçekleşir. Mayozda kalıtsal çeşitliliği sağlayan temel olaydır. 2. Crossing over görülmesi: Bu olay her mayozda olmaz. Çünkü crossing over genler aynı kromozom üzerinde yer alıyorsa gerçekleşir. Yani bağlı genlerde görülür. Genler farklı kromozomlar üzerindeyse bu olay gerçekleşmez. Crossing over olursa Mayoz II'de gerçekleşen kromatit ayrılması da çeşitliliği arttırır. Bu durumda mayoz sonucu oluşan dört hücrede birbirinden farklı olur. Crossing over olmazsa Mayoz I sonunda oluşan iki hücre birbirinden farklı olur. |
► Mayoz dişilerin yumurtalıklarında, erkeklerin testislerinde görülür.
► 2n kromozomlu 1 hücreden; n kromozomlu 4 hücre oluşur. Bu hücreler kalıtsal olarak birbirinde ve ana hücreden farklıdır.
► Mayozun amacı; türde kromozom sayısını yarıya indirmektir. Gamet oluşumunu sağlamaktır.
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 1. Aşağıda verilen ifadeleri dikkatlice okuyunuz. İfade doğru ise “D”yi, yanlış ise “Y”yi işaretleyiniz. Yanlış olan ifadelerin doğrusunu yanındaki kutucuğa yazınız.
Sorunun Cevapları:1. Yanlış (Y) - Mitoz hücreli canlıların tümünde üremeyi sağlar. Doğrusu: Mitoz bazı tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Doğru (D) - Kanser hücreleri hücre döngüsünün kontrolünün bozulmasıyla oluşur. 3. Yanlış (Y) - Vejetatif üremede oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlıdan farklıdır. Doğrusu: Vejetatif üreme eşeysiz üreme olduğu için oluşan bireyler, kalıtsal olarak ana canlı ile aynıdır. 4. Yanlış (Y) - Mitozda homolog kromozomlar ayrılmaz. Doğrusu: Mitozda kardeş kromatitler ayrılır. 5. Doğru (D) - Mayoz sonucunda 4 haploit hücre oluşur. 6. Yanlış (Y) - Eşeyli üremenin temeli mitoz değil, mayozdur. Doğrusu: Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenmedir. 7. Yanlış (Y) - Eşeysiz üreme çeşitlerinden tomurcuklanma, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. Doğrusu: Eşeysiz üreme çeşitlerinden vejatatif ürme, bitkilerde en fazla görülen üreme şeklidir. 8. Doğru (D) - İnterfaz evresi mitoz ve mayozda görülen bölünmeye hazırlık evresidir. 9. Yanlış (D) - Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi boğumlanma ile gerçekleşir. Doğrusu: Bitki hücrelerinde sitoplazma bölünmesi ara lamel oluşumu ile gerçekleşir. 10. Doğru (D) - Tetrat ve sinapsis, mayozun profaz I safhasında görülür. |
1. Ünite Değerlendirme SorularıSoru 2. Aşağıdaki cümlelerde verilen boşlukları doğru ifadeleri kullanarak tamamlayınız.
Aşağıda, verilen cümleleri doğru ifadelerle tamamladık. 1. Mitoz bölünme tek hücreli canlılarda üremeyi sağlar. 2. Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasındaki gen alışverişine krossing over adı verilir. 3. Eşeyli üremenin temeli mayoz ve döllenme olaylarının art arda gerçekleşmesidir. 4. Vücutlarında hem erkek hem de dişi üreme hücrelerini oluşturabilecek yapıları bulunduran bireyler hermafrodit bireylerdir. 5. Kromozomu oluşturan kardeş kromatitleri bir arada tutan yoğunlaşmış kromozom bölgesine sentromer denir. 6. Bir canlı hücrede bulunan genetik bilgiyi içeren DNA molekülünün tamamına genom adı verilir. 7. Canlılarda gelişmişlik düzeyi arttıkça rejenerasyon yeteneği azalır. 8. Hücre döngüsü interfaz ve mitotik evre olmak üzere iki evrede gerçekleşir. 9. Eşeysiz üremede düşük de olsa kalıtsal çeşitlilik vardır. 10. Hücre bölünmesinde DNA molekülünün kendini eşlediği evre interfaz evresidir. |
Konuya Ait Videolar
Konuya Ait Çıkmış Sorular
Soru 1.
İnsanın normal gelişme ve çoğalma evrelerinde,
I. Zigotun bölünmeye başlaması
II. Yumurta hücresinin oluşumu
III. Sperm hücresinin oluşumu
IV. Gastrula (üç tabakalı embriyo) oluşumu
V. Blastula (içi sıvı dolu top görünümlü embriyo) oluşumu
Olaylarından hangilerinde mayoz bölünme gerçekleşir?
(1999-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))
A. I ve IIB. II ve III
C. IV ve V
D. I, II ve III
E. I, IV ve V
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Soru 2.
İnsan eşey ana hücresinde gerçekleşen mayozla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
(2021-YKS-Temel Yeterlilik Testi (TYT))
A. Mayoz tamamlandığında oluşan hücrelerin genetik yapıları birbirinden farklıdır.B. Profaz I evresinde homolog kromozom çiftlerinin kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi gerçekleşebilir.
C. Anafaz I evresindeki kromozom sayısı anafaz I evresindekinin iki katıdır.
D. Mayoz I tamamlandığında oluşan hücreler n kromozomludur.
E. Anafaz I evresinde homolog kromozomların hangi kutuplara çekileceği şansa bağlı olarak gerçekleşir.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Konu İle İlgili Sorular
Soru 1.
Telofaz II ve sitokinez sonunda mayoz, dört haploit hücre oluşturur. Bu hücreler genetik çeşitlilik taşır ve döllenme sırasında yeni bireylerin oluşmasını sağlar.
Soru: Telofaz II ve sitokinez evreleri tamamlandıktan sonra mayoz bölünmenin sonucu nedir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Telofaz II ve sitokinez sonunda, dört haploit hücre oluşur. Bu hücreler genetik çeşitlilik taşır ve üreme hücreleri olarak işlev görürler.
Soru 2.
Mayoz I'de homolog kromozomlar ayrılarak hücrenin zıt kutuplarına çekilir. Bu ayrılma kromozom sayısının yarıya inmesini sağlar ve bu olay gametlerin oluşumu için gereklidir. Homolog kromozomların rastgele ayrılması da kalıtsal çeşitliliği sağlar. Bu olay, her mayoz bölünmede genetik materyalin farklı kombinasyonlarda yavru hücrelere aktarılmasına neden olur.
Soru: Anafaz I sırasında homolog kromozomların rastgele ayrılması kalıtsal çeşitliliği nasıl etkiler?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların rastgele ayrılması, her bir gametin farklı genetik materyale sahip olmasına neden olur, bu da kalıtsal çeşitliliği artırır.
Soru 3.
Mayoz bölünme, eşeyli üreyen canlılarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar. Bu süreçte homolog kromozomların rastgele dizilmesi ve ayrılması, kalıtsal çeşitliliğin temelini oluşturur. Bu rastgele dağılım, her nesilde farklı gen kombinasyonlarının ortaya çıkmasına neden olur.
Soru: Mayoz bölünme sırasında homolog kromozomların rastgele dizilmesi kalıtsal çeşitliliği nasıl etkiler?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Homolog kromozomların rastgele dizilmesi, gametlerde farklı kromozom kombinasyonlarının oluşmasını sağlar. Bu da her bireyde genetik çeşitlilik yaratır.
Soru 4.
Aşağıda insanların eşeyli üremesiyle ilgili bir görsel verilmiştir.
Görseldeki numaralı aşamaları açıklayarak bu aşamaların her birinin genetik çeşitlilik üzerindeki etkilerinin ne olacağını gerekçeleriyle yazınız.
(MEB 10.Sınıf 1.Dönem 2.Ortak Yazılı Örnek Sorusu)
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: - Erkek ve dişi bireylerin üreme organlarında bulunan üreme ana hücrelerinin mayoz bölünmesi sonucu dişi bireylerde yumurta erkek bireylerde ise sperm olan üreme hücresi oluşur. - Bir sperm hücresinin yumurta hücresiyle birleşmesiyle yani döllenmesiyle diploid zigot oluşturulur. - Zigotta geçirdiği mitoz bölünmeler sonucunda hücre sayısını artırır ve hücreler farklılaşarak yeni bireyi oluşturur. - Mayoz bölünmede krossing- over olayının gerçekleşmesi ve homolog kromozomların bağımsız dağılması yavru bireylerde genetik çeşitliliği artırır. - Döllenme olayında genetik açıdan birbirinden farklı üreme hücrelerinin birleşmesi genetik çeşitliliği artırır.
Soru 5.
İnsanda eşeyli üreme ile ilgili basamaklar şekilde harflerle belirtilmiştir. Buna göre harflerle belirtilen basamakların neler olduğunu yazınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: A ve B mayoz bölünme, C döllenme, D mitoz bölünme ve gelişme
Soru 6.
Konjugasyon, bazı tek hücreli canlılarda genetik materyalin değişimiyle gerçekleşen bir süreçtir. Bu süreç, eşeyli üreme olmasa da genetik çeşitlilik sağlar. Konjugasyonun en önemli özelliklerinden biri, iki birey arasında genetik bilgi alışverişi yaparak kalıtsal çeşitliliği artırmasıdır.
Soru: Konjugasyon nasıl gerçekleşir ve bu olay eşeyli üremeden farklı olarak genetik çeşitliliği nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Konjugasyon, aynı türden iki birey arasında genetik materyal alışverişi ile gerçekleşir. Eşeyli üreme değil, ancak genetik çeşitlilik sağlar, çünkü bireyler arasında gen aktarımı yapılır.
Soru 7.
Mayoz bölünme, gametlerin kromozom sayısını yarıya indirir, böylece döllenme sırasında kromozom sayısı iki katına çıkarak türdeki kromozom sayısının sabit kalması sağlanır. Eğer mayoz olmasaydı, her döllenme sonrası kromozom sayısı artardı ve bu genetik dengeyi bozardı.
Soru: Mayoz bölünmenin döllenme ile ilişkisi nedir? Mayoz bölünme olmasaydı türlerde kromozom sayısının nasıl etkilenebileceğini açıklayınız.
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayoz, kromozom sayısını yarıya indirir ve döllenme ile kromozom sayısı tekrar iki katına çıkar. Mayoz olmasaydı, her döllenme sonrası kromozom sayısı iki kat artardı, bu da türlerde genetik dengeyi bozar.
Soru 8.
Mayoz I'in profaz evresinde, homolog kromozomlar tetrat yapısına gelerek sinapsis oluşturur ve crossing over gerçekleşir. Crossing over, kromozomlar arasında gen alışverişi yapılarak gametlerdeki genetik çeşitliliği artırır. Bu olay, aynı türün bireyleri arasında farklı gen kombinasyonlarının oluşmasını sağlar ve tür içi çeşitliliği artırır.
Soru: Profaz I sırasında gerçekleşen sinapsis ve crossing over olayları kalıtsal çeşitliliği nasıl artırır?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Sinapsis sırasında homolog kromozomlar tetrat yapısına gelir ve kardeş olmayan kromatitler arasında crossing over gerçekleşir. Bu gen alışverişi, her gametin genetik yapısını farklı kılar ve kalıtsal çeşitliliği artırır.
Soru 9.
Mayoz bölünmenin en önemli amaçlarından biri, kromozom sayısının yarıya indirilmesidir. Bu sayede türdeki kromozom sayısı döllenme ile nesilden nesile sabit kalır. Ayrıca mayoz, kalıtsal çeşitliliğin temel kaynaklarından biridir.
Soru: Mayoz bölünmenin amacı nedir ve bu süreç türdeki kromozom sayısının sabit kalmasını nasıl sağlar?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: Mayozun amacı, kromozom sayısını yarıya indirmektir. Döllenme sırasında kromozom sayısı tekrar iki katına çıkacağı için nesilden nesile kromozom sayısının sabit kalması sağlanır.
Soru 10.
Yukarıdaki şekilde mayoz sırasında gerçekleşen bazı evreler karışık olarak verilmiştir.
1. Bu evrelerin gerçekleşme sırasını doğru olarak yazınız.
2. Homolog kromozomlar, kaç numaralı evrede birbirinden ayrılmıştır?
3. Homolog kromozomların kardeş olmayan kromatitleri arasında parça değişimi kaç numaralı evrede gerçekleşmiştir?
4. Kardeş kromatit ayrılması kaç numaralı evrede gerçekleşmiştir?
5. Mayozda çeşitliliğe neden olan temel olaylar kaç numaralı evrelerde gerçekleşir?
Doğru Cevap İçin Tıklayınız...
Açıklaması: 1. 1-3-4-2-6-5-7-8 2. 4 3. 1 4. 7 5. 1, 3 ve 4