Konu Detayı Sayfası

Komünitede Tür Dışı ve Türler Arasındaki Rekabet

11.Sınıf

Komünite ve Popülasyon Ekolojisi

Komünite Ekolojisi

10447

Komünitede Tür Dışı ve Türler Arasındaki Rekabet

► İklim, yağış, ışık alma durumu gibi etmenler; türlerin yayılışını küresel düzeyde etkiler. Ancak bu etmenlerin etkisi, bir türün belli bir bölgede yoğun olarak bulunurken benzer özelliklere sahip başka bir bölgede bulunmamasını açıklayabilmek için yeterli değildir.

► Bir komünitedeki türler arası rekabet, tür içi rekabet ve simbiyotik ilişkiler türlerin yayılışını belirleyen diğer etmenlerdir.

► Canlılar gelişebilmek, hayatta kalabilmek ve üreyebilmek için çeşitli kaynaklara ihtiyaç duyar.

► Bu nedenle sınırlı bulunan kaynaklar, canlıları bu kaynaklara sahip olabilmek için rekabete iter.

► Komünitedeki canlı toplulukları, sınırlı bulunan besin, barınak, ışık vb. kaynaklar için birbiriyle rekabet eder.

► Kısıtlı olmayan kaynaklar için rekabet etmez. Örneğin topraktaki su sınırlı olduğu için iki bitki su için rekabet eder ancak havadaki oksijen için rekabet etmez. Çünkü bitkiler oksijeni kendileri üretebildikleri için havada yeterli oksijen bulunur.

► Besinin bol olduğu ancak yuva yapmak için uygun yerlerin sınırlı olduğu ortamlarda bireyler barınak için rekabet eder, besin için rekabet etmez.

► Rekabet, bir türün bireyleri arasında ya da farklı türler arasında görülebilir.

Tür İçi Rekabet: Bir popülasyon aynı zamanda, aynı alanda bulunan; aynı çeşit besinlerle beslenen, aynı barınma ihtiyaçlarına sahip, aynı türden bireyler topluluğu olarak düşünülebilir.

► Bu durumda bireylerin ihtiyaçları karşılandığı sürece aralarında rekabet oluşmaz ve popülasyon sürekli büyür. Ancak doğal yaşam alanlarında bu durum pek olası değildir.

► Doğada kaynaklar çoğunlukla sınırlı miktarda bulunur. Popülasyon büyüdükçe kaynaklar aynı oranda artmadığı için kaynak sıkıntısı oluşur. Bu da bireyler arasında rekabete neden olur.

► Tür içi rekabet, popülasyon yoğunluğuna bağlı olarak artar ve popülasyonun büyümesini sınırlandırır.

► Popülasyon yoğunluğu, birim alan veya hacimdeki aynı popülasyona ait birey sayısıdır. Aynı popülasyonun bireyleri arasında güneş ışığından yararlanma, besin, barınma ve eş bulma gibi etmenler için rekabet görülebilir. Galip gelen bireyler kaynaklardan daha fazla yararlanırken zayıf olan bireyler elenir. Örneğin sümsük kuşları (Morus bassanus, Morus bassanus) gibi okyanus kuşları, yavrularını avcılardan korumak için kayalıklara yuva yapar.

► Popülasyon yoğunluğu az olduğu zaman bütün kuşlar rahatlıkla güvenli yuva yerleri bulabilmektedir.

► Ancak popülasyon yoğunluğu arttıkça kayalıklarda sınırlı sayıda bulunan güvenli yuva yeri, belirli sayıda çiftin yuvalanmasına olanak tanır.

► Bu durumda kuşlar arasında güvenli yuva yeri bulmak için rekabet başlar. Yuva bulan kuşlar ürerken yuva bulamayan kuşlar üreme şansını yitirir. Popülasyonun büyümesi de bu şekilde sınırlandırılmış olur.

► Timsahların besin, tarladaki mısır fidelerinin ise güneş ışığı veya topraktaki su için rekabet etmesi tür içi rekabete örnektir.

► Rekabet sonucunda zayıf bireyler ya tamamen elenir ya da payına düşen az miktardaki kaynakla yetinmek zorunda kalır.

► Bu nedenle bu bireylerin üreme şansları da azalır. Örneğin diğerlerinden uzun olan mısır fideleri, güneş ışığını daha fazla alır ve yapraklarıyla bodur fidelerin üzerini örterek bunların daha az güneş ışığı almalarına neden olur. Böylece kendileri hızla büyürken yeterli ışık alamayan fideler cılız kalır.

Türler Arası Rekabet: Komünitedeki iki farklı türün aynı kaynakları, aynı zamanda kullanması bu kaynakların miktarında azalmaya neden olursa bu türler arasında rekabet görülür. Aynı bahçe içindeki yabani otlarla bahçe bitkilerinin güneş ışığı, topraktaki su ve mineraller için; aslanlarla sırtlanların yaşamlarını sürdürdükleri bölge (teritori) için, vaşaklarla tilkilerin ise tavşanlar (av) için rekabet etmesi türler arası rekabete örnektir.

► Türler arası rekabetin etkileri, 1934 yılında Rus ekolog G. F. Gause (Gaus) tarafından birbiriyle akraba olan iki protista türü Paramecium aurelia (Paramesyum aurelya) ve Paramecium caudatum (Paramesyum kaudatum) ile yapılan deneylerle gösterilmiştir.

► Gause, bu iki türü önce ayrı kültür ortamlarında ve düzenli şekilde besin ekleyerek yetiştirmiş, her iki popülasyonun hızla çoğaldığını gözlemlemiştir.

► Daha sonra iki türü de aynı kültür ortamında yetiştirmeye başladıktan bir süre sonra P. aurelia bireylerinin çoğaldığını ancak P. caudatum bireylerin azalıp yok olduğunu görmüştür.

► Gause, bu deneylerden yola çıkarak aynı sınırlı kaynağa ihtiyaç duyan iki farklı türün aynı alanda uzun süre var olamayacağı sonucuna ulaşmıştır.

► Türler arası rekabette ya türlerden biri ortamdan elenir ya da türlerden birinin veya her ikisinin popülasyon yoğunluğunda azalma görülür.

► Aynı ekolojik nişe sahip türler, aynı komünitede bulunmaz. Bu durumun gerçekleşmesi hâlinde türlerden biri (Gause deneylerinde görüldüğü gibi) veya her ikisi zarar görür.

► Doğada kaynak paylaşımı yapan türler, rekabeti azaltmak için çeşitli mekanizmalar geliştirmiştir.

► Bunlardan biri, aynı kaynağa ihtiyaç duyan türlerin karakter kayması adı verilen şekilde değişmesidir.

► Karakter kayması, morfoloji ve davranışlarda değişiklik şeklinde görülebilir. Bunun sonucunda kaynak paylaşımı yapan türler farklı bir kaynağı kullanmak, farklı bir ortamda yaşamak, günün farklı zamanlarında avlanmak vb. şekillerde değişerek rekabeti azaltabilir. Örneğin aynı ağaç türü üzerinde, aynı çeşit besinle beslenen Anolis (Anolis) cinsine ait kertenkele türleri, ağacın farklı kısımlarına (gölgeli, güneş alan vb.) yerleşerek rekabeti azaltır.

► Komünite yapısını etkileyen bir diğer etmen de türler arasında görülen av-avcı ilişkisidir.

► Av, bir etobur hayvan tarafından beslenme amacıyla öldürülen ve yenilen hayvanı, avcı ise beslenmek amacıyla bir hayvanı öldürüp yiyen hayvanı ifade etmektedir.

Avcı-Av Döngüsü İçin Lütfen Videoyu Seyrediniz.

► Doğada av-avcı ilişkisinin dinamik bir yapı taşıdığı gözlenmektedir.

► Av olan popülasyonlar yem olmamak, avcı olan popülasyonlar da besin bulabilmek için çaba sarf eder. Bu çabada başarılı olanlar hayatta kalırken diğerleri elenir.

► Avcılar, keskin görüş yeteneğine sahip olma, avın yerini tespit etme, avı etkisiz kılma ve pençeleriyle kavrama, hızlı uçma, hızlı koşma vb. özellikleri gelişmiş hayvanlardır. Örneğin çıngıraklı yılanlar, gözleri ile burunları arasındaki bölgede bulunan ve ısıyı algılayan özelleşmiş organları sayesinde avlarının yerini tespit eder. Isırdığı hayvana zehirli salgısını enjekte ederek onu öldürür.

► Aslanlar ise pusu kurar ve avlarının yanına sessizce yaklaşabilir. Uygun mesafeye yaklaştıklarında da kısa sürede çok hızlı koşarak avlarını yakalar ve öldürür.

► Kartallar yüksekte uçarken bile yerdeki bir fareyi veya tavşanı görebilecek keskin görüşe sahiptir. Yakaladıkları avı güçlü pençeleriyle kavrar, yuvalarına götürür.

► Av olan popülasyonların bireyleri arasında daha iyi saklanan, daha hızlı koşan veya gizlice yaklaşan avcıyı daha erken fark edenler hayatta kalırken diğerleri yem olur. Örneğin bukalemun gibi hayvanlar, bulundukları ortamın rengine uyum sağlayarak oldukça iyi kamufle olur.

► Bazı durumlarda da av popülasyonlarında alarm çağrıları oluşturulur ve popülasyonun bireyleri birleşip avcıya karşı birlikte mücadele eder. Örneğin kargalar, yuvalarına saldıran baykuşlara karşı diğer kargalarla birleşerek yuvalarını baykuşlardan korumaya çalışır.

► Bazı hayvanlar, avcılardan korunmak için değişik savunma mekanizmaları geliştirmiştir. Örneğin kirpiler dikenleri, kokarcalar yaydıkları koku sayesinde hayatta kalmaya çalışır. Zehirli kurbağalar da zehirli madde salgılayarak avcılardan korunabilir.

► Komüniteleri oluşturan türler arasındaki beslenme ilişkileri, komünitelerin yapısı ve dinamiklerini büyük ölçüde etkilemektedir.

► Av-avcı ilişkilerinde popülasyonlar birbirlerinin büyümesini etkiler. Özellikle tek av türüne bağlı yaşayan avcı popülasyonlarında bu durum çok daha keskin bir şekilde görülmektedir.

► Herhangi bir nedenden dolayı bir av popülasyonunun birey sayısı arttığında veya azaldığında bununla beslenen avcı popülasyonunun da birey sayısında artış veya düşüş gerçekleşir.

► Avcı popülasyonundaki dalgalanmalar da av popülasyonunu ters yönde etkiler. Bu durum vaşak ve tavşan popülasyonlarında görülmektedir.

► Doğada yapılan gözlemlerde tavşanların popülasyondaki birey sayısı arttıkça vaşakların da sayısının arttığı, bunun sonucunda daha fazla avlanılan tavşanların popülasyondaki birey sayısının düşüş göstermesiyle vaşakların da sayısının düştüğü görülmektedir.

► Vaşak sayısındaki düşüş, tavşan sayısının yeniden artmasına yol açar. İki türün birey sayısındaki dalgalanmalar, belirli aralıklarla yinelenir.

► Yırtıcı hayvanlar, avladıkları canlı topluluklarının gelişmesine katkıda bulunur.

► Kolay olduğu için genellikle yaşlı ve hasta bireyleri avlamayı tercih eden yırtıcılar, geriye kalan av popülasyonunun daha güçlü ve sağlıklı bireylerden oluşmasını sağlar.

► Otçulları avlayan avcılar, otçulların sayısını dengede tutarak üretici canlıların yok olmasını önler. Böylece komünitenin yapısı korunmuş olur.

► Bir komünitedeki yırtıcılar yok olursa yırtıcı baskısından kurtulan otçullar çok fazla çoğalır. Örneğin aslanların tümü bir komüniteden çıkarılırsa geyik, tavşan vb. otçulların popülasyonları büyüyebilir. Bu da bitki örtüsünün aşırı tüketilmesine yol açabilir.

► Komünitede üreticilerin aşırı azalması komünite için çok zararlıdır.

► Komünitelerde diğer türler üzerinde etkili olan, komünitenin yapısını önemli ölçüde şekillendiren türlere kilit taşı tür denilir. Bu türler, ekolojik rolleri gereği komünitelerin devamlılığına katkıda bulunur. Bu örnekte aslanlar, kilit taşı türdür.

► Bazı durumlarda komünitede doğal olarak yaşamayan türler, çeşitli etkenler sonucunda komüniteye taşınabilir.

► Bu türlerin bazıları doğal düşmanlarının baskısı dışında oldukları böyle ortamlarda aşırı çoğalarak komünitedeki diğer türlerle rekabete girebilir.

► İstilacı türler adı verilen bu türler, komünitenin yapısının değişmesine hatta bazı türlerin yok olmasına neden olabilir. Örneğin Karadeniz’in Türkiye kıyılarında yaşamaya başlayan 21 farklı istilacı tür olduğu, bunların yerel canlı çeşitliliğini yok ettiği belirtilmektedir.

► İstilacı türler, bazı türlerin yok olmasına neden olarak biyolojik çeşitliliğe zarar vermekte ve ciddi ekonomik kayıplara yol açmaktadır.

► Akdeniz kıyılarında yayılmakta olan balon balığı (Lagocephalus sceleratus, Lagosifalus şeleratus); biyolojik çeşitliliğe, insan ve hayvan sağlığına zarar vermektedir.

Konuya Ait Çıkmış Sorular

Soru 1.

x ve y mikroorganizma türleri, içeriği aynı olan iki besi ortamına ayrı ayrı konmuş ve birey sayıları 1. ve 2. grafikteki gibi değişmiştir. x ve y türleri, içeriği öncekilerin aynı olan bir besi ortamına birlikte konduklarında ise birey sayılarında 3. grafikteki gibi değişme olmuştur.

Birey sayılarındaki değişmenin 3. grafikteki gibi olmasına,

I. İki türün aynı besin için rekabet etmesi,

II. İki türün ortamdaki yadımlama ürünlerinden farklı etkilenmesi,

III. x in, y nin paraziti olması

Durumlarından hangileri neden olabilir?

(2003-Öğrenci Seçme Sınavı (ÖSS))

A. Yalnız I
B. Yalnız II
C. Yalnız III
D. I ve II
E. II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: D

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Verilen grafikler, iki farklı mikroorganizma türü olan x ve y'nin popülasyon dinamiklerini incelemektedir. Grafikler, türlerin tek başlarına ve birlikte yetiştirildiklerinde birey sayılarındaki değişimleri göstermektedir. Bu değişimleri dikkatlice analiz etmek, doğru çıkarımlara ulaşmak için önemlidir.

Grafik 1 (Tür x tek başına): Tür x, başlangıçta popülasyonunu artırmış, ancak belirli bir süre sonra hızla azalarak ortamdan tamamen yok olmuştur. Bu durum, tür x'in ya ortamdaki besinleri hızla tüketip bitirdiğini, ya kendi metabolik atıklarına karşı çok hassas olduğunu, ya da ortam koşullarının (pH, oksijen seviyesi vb.) zamanla kendi yaşaması için elverişsiz hale geldiğini düşündürmektedir.

Grafik 2 (Tür y tek başına): Tür y, başlangıçta popülasyonunu artırmış ve daha sonra ortamın taşıma kapasitesine ulaşarak nispeten stabil bir seviyede kalmıştır. Bu durum, tür y'nin ortam koşullarına ve kendi metabolik atıklarına karşı daha toleranslı olduğunu ve ortamda sürdürülebilir bir popülasyon oluşturabildiğini göstermektedir.

Grafik 3 (Tür x ve y birlikte): Tür x ve y aynı besi ortamına birlikte konulduğunda, x'in popülasyonu tek başına olduğu duruma göre çok daha hızlı bir şekilde azalmış ve yok olmuştur. Tür y'nin popülasyonu ise başlangıçta artış göstermiş, ancak tek başına ulaştığı taşıma kapasitesinin oldukça altında bir seviyede dengeye gelmiştir. Bu grafik, iki tür arasında rekabet veya başka olumsuz bir etkileşim olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

I. İki türün aynı besin için rekabet etmesi: Besi ortamının içeriği aynı olduğu için, x ve y türleri aynı besin maddeleri için rekabet edecektir. Grafik 3'te, x'in popülasyonunun hızla düşerek yok olması ve y'nin popülasyonunun tek başına ulaştığı seviyenin altında kalması, besin rekabetinin güçlü bir işaretidir. Rekabet, kaynakların sınırlı olduğu durumlarda türlerden birinin (veya her ikisinin) popülasyonunu olumsuz etkiler. Rekabette daha zayıf olan tür (burada x), ortamdan elenebilirken, daha güçlü olan tür (y) popülasyonu düşse de hayatta kalır. Bu durum, 3. grafikteki değişimi açıklayabilir.

II. İki türün ortamdaki yadımlama ürünlerinden farklı etkilenmesi: Grafik 1'de görüldüğü gibi, x türü tek başına yetiştirildiğinde bile belirli bir süre sonra popülasyonu azalmış ve yok olmuştur. Bu, x'in kendi metabolik atıklarına veya bu atıkların neden olduğu çevresel değişimlere (örneğin pH düşüşü) karşı hassas olduğunu gösterir. Buna karşılık, y türü tek başına stabil kalabildiğinden, y'nin atıklara daha toleranslı olduğu anlaşılmaktadır. İki tür birlikte yetiştirildiğinde, hem x hem de y atık üretecek ve ortamdaki toplam atık miktarı artacaktır. x türü, bu artan atık yükünden (hem kendi hem de y'nin atıkları) daha fazla etkilenerek daha hızlı yok olabilir. Ayrıca, y'nin popülasyonunun da düşmesi, ortamdaki artan atık birikiminin y'yi de bir miktar etkilediğini veya x'in atıklarının y'yi de olumsuz etkilediğini gösterebilir. Bu durum da 3. grafikteki değişimi açıklayabilir.

III. x'in, y'nin paraziti olması: Eğer x, y'nin paraziti olsaydı, x'in popülasyonu y'nin varlığıyla artış göstermesi (çünkü y'den beslenecekti) ve y'nin popülasyonu ise parazit nedeniyle düşmesi beklenirdi. Ancak Grafik 3'te x'in popülasyonu dramatik bir şekilde azalmış ve nihayetinde yok olmuştur. Bu durum parazitizmle çelişmektedir; parazitizmde parazit fayda görürken konak zarar görür. Dolayısıyla bu ifade, 3. grafikteki değişimi açıklayamaz.

3. Sonuç

Yukarıdaki analizlerimize göre, I (iki türün aynı besin için rekabet etmesi) ve II (iki türün ortamdaki yadımlama ürünlerinden farklı etkilenmesi) durumları, x ve y türlerinin birlikte bulunduklarında ortaya çıkan popülasyon değişimlerini başarılı bir şekilde açıklayabilmektedir. Bu nedenle doğru cevap D seçeneğidir.

Soru 2.

Bozdağ’da yaşayan Anadolu yaban koyunlarının birbirleriyle ve komünitedeki diğer canlılarla etkileşimlerini araştıran bilim insanlarının gözlem sonuçları aşağıda verilmiştir.

• Yaban koyunlarının çakal ve kurt gibi dağ yırtıcıları tarafından avlanması, onların grup hâlinde hareket ederek kendilerini korumalarına sebep olur ancak bu durum, koyunlar arasında besin ve diğer kaynaklar için mücadeleyi artırır.

• Yaban koyunları, otlanırken farkında olmadan küçük böceklerin yuvalarını bozarak onlara zarar verir.

• Bazı etçil kuşlar, yaban koyunlarının derilerinde yaşayan bit, pire ve kene gibi organizmaları besin olarak tüketir.

Bu etkileşimlerle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?

(MEBİ 06.01.2025 AYT Deneme Sınavı)

A. Yuvaları bozulan böcekler ile yaban koyunları arasında amensal ilişki bulunur.
B. Bit, pire ve kene gibi organizmalar ile yaban koyunları arasında parazitlik ilişkisi bulunur.
C. Dağ yırtıcıları ile yaban koyunları arasında av-avcı ilişkisi bulunur.
D. Bazı etçil kuşlar ile yaban koyunları arasında mutualist ilişki bulunur.
E. Yaban koyunları arasında türler arası rekabet ilişkisi bulunur.

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: E

Açıklama:

Anadolu Yaban Koyunlarının Ekolojik Etkileşimleri

Ekosistem içindeki biyotik etkileşimler farklı türler arasında olumlu (+), olumsuz (-) veya etkisiz (0) olabilir. Verilen gözlemler ışığında seçenekleri değerlendirelim.

✅ A) Yuvaları bozulan böcekler ile yaban koyunları arasında amensal ilişki bulunur.

✔ Doğru!

Amensalizm (0 / -): Bir tür zarar görürken diğer tür etkilenmez.
Yaban koyunları bilinçli olarak böceklerin yuvalarını bozmamaktadır.
Böcekler zarar görürken koyunlar bundan etkilenmez.

✅ B) Bit, pire ve kene gibi organizmalar ile yaban koyunları arasında parazitlik ilişkisi bulunur.

✔ Doğru!

Parazitlik (+ / -): Bir tür (parazit) fayda sağlarken diğeri zarar görür.
Bit, pire ve keneler koyunun kanını emerek beslenir, koyuna zarar verir.

✅ C) Dağ yırtıcıları ile yaban koyunları arasında av-avcı ilişkisi bulunur.

✔ Doğru!

Avcı-av ilişkisi (+ / -): Avcı tür (çakal, kurt) beslenirken av türü (yaban koyunu) zarar görür.
Yırtıcılar yaban koyunlarını avladığı için bu ilişki av-avcı etkileşimine örnektir.

✅ D) Bazı etçil kuşlar ile yaban koyunları arasında mutualist ilişki bulunur.

✔ Doğru!

Mutualizm (+ / +): İki taraf da fayda görür.
Kuşlar koyunların derisindeki parazitleri yiyerek beslenir.
Koyunlar ise parazitlerden kurtulmuş olur.

❌ E) Yaban koyunları arasında türler arası rekabet ilişkisi bulunur.

Yanlış!

Tür içi rekabet (aynı tür içinde) ve türler arası rekabet (farklı türler arasında) gerçekleşir.
Buradaki rekabet, yaban koyunları arasında olduğu için "tür içi rekabet"tir.
Soruda "türler arası" rekabet olduğu belirtilmiş, ancak koyunlar aynı türdür!

Sonuç:

✔ Doğru Cevap: E) Yaban koyunları arasında türler arası rekabet ilişkisi bulunur.

Soru 3.

Aynı ortamda yaşayan iki farklı türün,

I. ekolojik nişlerinin aynı olması,

II. birinin diğerinin besini olması,

III. üreme dönemlerinin aynı olması,

IV. habitatlarının farklı olması

koşullarından hangileri, bu türler arasında rekabete yol açar?

(2012-Lisans Yerleştirme Sınavı-2 (LYS2))

A. Yalnız I
B. Yalnız II
C. I ve II
D. I ve IV
E. III ve IV

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

Ekolojik niş, bir türün ekosistemdeki rolünü ve kaynak kullanım şeklini ifade eder. Aynı ekolojik nişi paylaşan iki tür, aynı kaynaklar için rekabet eder ve bu durum rekabete yol açar.

Diğer seçenekler ise doğrudan rekabete neden olmaz:

II. birinin diğerinin besini olması: Bu, av-avcı ilişkisini ifade eder, rekabet değil.

III. üreme dönemlerinin aynı olması: Farklı türlerin üreme dönemlerinin çakışması, doğrudan rekabete yol açmaz.

IV. habitatlarının farklı olması: Farklı habitatlar, rekabeti azaltır çünkü türler farklı alanlarda yaşar.

Bu nedenle, yalnızca I. ifade (ekolojik nişlerinin aynı olması) rekabete yol açar.

Soru 4.

Bir canlının sahip olduğu enerji, canlının değişik etkinlikleri arasında paylaşılır. Doğal seçilim, tüm canlıların gelecekte nesillerini sürdürebilmek için harcayacakları enerji ile bugün hayatta kalabilmek için harcayacakları enerji arasında optimum bir denge kurulmasını zorlamaktadır.

Aşağıdaki grafikte, bir canlının net enerjisinin, çeşitli koşullarda üç önemli etkinlik (yavru verme, rekabet, korunma) arasındaki paylaşımı verilmiştir.

Buna göre grafikte I, II, III ve IV ile gösterilen enerji paylaşımları ve bunların gerçekleştirildiği koşullarla ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?

(2013-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))

A. Rekabet fazla → I, Avcı fazla → II, Seçilim baskısı eşit → IV, Rekabet az Avcı az → III
B. Rekabet fazla → I, Avcı fazla → IV, Seçilim baskısı eşit → II, Rekabet az Avcı az → III
C. Rekabet fazla → II, Avcı fazla → I, Seçilim baskısı eşit → III, Rekabet az Avcı az → IV
D. Rekabet fazla → II, Avcı fazla → IV, Seçilim baskısı eşit → III, Rekabet az Avcı az → I
E. Rekabet fazla → IV, Avcı fazla → II, Seçilim baskısı eşit → III, Rekabet az Avcı az → I

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: D

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Bu soru, canlıların kısıtlı enerji kaynaklarını hayatta kalma ve üreme stratejileri arasında nasıl paylaştırdıklarını, ve bu paylaşımın çevresel koşullara (rekabet, avcı baskısı) göre nasıl değiştiğini incelemektedir. Doğal seçilim, bir canlının hem bugün hayatta kalabilmesi (rekabet, korunma) hem de gelecekte neslini sürdürebilmesi (yavru verme) için en uygun enerji dağılımını zorlar. Grafikte, dört farklı senaryo altında (I, II, III, IV) enerjinin yavru verme, rekabet ve korunma faaliyetleri arasındaki dağılımı gösterilmiştir. Görevimiz, bu grafik senaryolarını ilgili çevresel koşullarla doğru bir şekilde eşleştirmektir.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

Grafik Senaryolarının Yorumlanması:

I. Senaryo: Yavru vermeye ayrılan enerji en fazladır. Rekabet ve korunma için ayrılan enerji oldukça düşüktür. Bu durum, çevresel tehditlerin (hem avcı hem de rekabet) düşük olduğu, dolayısıyla canlının üremeye maksimum düzeyde odaklanabildiği ideal koşulları temsil eder.
II. Senaryo: Rekabete ayrılan enerji en fazladır. Yavru verme ve korunma enerjisi nispeten daha düşüktür. Bu durum, kaynaklar için yoğun rekabetin olduğu ve canlının hayatta kalmak için rekabet avantajını artırması gereken koşulları gösterir.
III. Senaryo: Enerji paylaşımları (yavru verme, rekabet, korunma arasında) diğer senaryolara göre daha dengeli dağılmıştır. Hiçbir faaliyetin aşırı baskın olmadığı görülür. Bu durum, seçilim baskılarının nispeten dengeli olduğu bir çevreyi yansıtabilir.
IV. Senaryo: Korunmaya ayrılan enerji en fazladır. Yavru verme ve rekabet enerjisi düşüktür. Bu durum, avcı baskısının veya diğer çevresel tehditlerin (hastalık, toksin vb.) yüksek olduğu ve canlının hayatta kalmak için savunmaya öncelik vermesi gereken koşulları gösterir.

Çevresel Koşullarla Eşleştirme:

Rekabet fazla: Canlının rekabete daha çok enerji ayırması gerekir. Bu durum II. Senaryo ile eşleşir.
Avcı fazla: Canlının korunmaya daha çok enerji ayırması gerekir. Bu durum IV. Senaryo ile eşleşir.
Rekabet az Avcı az: Canlılar hayatta kalma mücadelesi için daha az enerji harcadığından, üremeye (yavru verme) daha çok enerji ayırabilir. Bu durum I. Senaryo ile eşleşir.
Seçilim baskısı eşit: Her üç faaliyetin de belirli bir düzeyde önemli olduğu, enerji dağılımının daha dengeli olduğu bir durumu ifade eder. Bu durum III. Senaryo ile eşleşir.

A) Şıkkının İncelenmesi: Rekabet fazla → I (Yanlış, I'de yavru verme baskın), Avcı fazla → II (Yanlış, II'de rekabet baskın), Seçilim baskısı eşit → IV (Yanlış, IV'te korunma baskın), Rekabet az Avcı az → III (Yanlış, III daha dengeli).

B) Şıkkının İncelenmesi: Rekabet fazla → I (Yanlış, I'de yavru verme baskın), Avcı fazla → IV (Doğru), Seçilim baskısı eşit → II (Yanlış, II'de rekabet baskın), Rekabet az Avcı az → III (Yanlış, III daha dengeli).

C) Şıkkının İncelenmesi: Rekabet fazla → II (Doğru), Avcı fazla → I (Yanlış, I'de yavru verme baskın), Seçilim baskısı eşit → III (Doğru), Rekabet az Avcı az → IV (Yanlış, IV'te korunma baskın).

D) Şıkkının İncelenmesi: Bu şıktaki tüm eşleştirmeler grafiğin yorumlanmasıyla ve ekolojik ilkelerle tam olarak örtüşmektedir. Bu nedenle D şıkkı doğru cevaptır.

Rekabet fazla → II: Grafikte II. durum, rekabet için ayrılan enerjinin en yüksek olduğunu gösterir. Bu, yoğun rekabet koşullarıyla uyumludur. (Doğru)
Avcı fazla → IV: Grafikte IV. durum, korunma için ayrılan enerjinin en yüksek olduğunu gösterir. Bu, yüksek avcı baskısı koşullarıyla uyumludur. (Doğru)
Seçilim baskısı eşit → III: Grafikte III. durum, enerji dağılımının nispeten daha dengeli olduğunu gösterir. Bu, seçilim baskılarının dengeli olduğu bir durumu yansıtır. (Doğru)
Rekabet az Avcı az → I: Grafikte I. durum, yavru verme için ayrılan enerjinin en yüksek olduğunu gösterir. Bu, çevresel tehditlerin düşük olduğu ve üremeye odaklanılabildiği koşullarla uyumludur. (Doğru)

E) Şıkkının İncelenmesi: Rekabet fazla → IV (Yanlış, IV'te korunma baskın), Avcı fazla → II (Yanlış, II'de rekabet baskın), Seçilim baskısı eşit → III (Doğru), Rekabet az Avcı az → I (Doğru).

Soru 5.

Paramecium (terliksi hayvan) türlerinden olan P. aurelia ve P. caudatum türlerinin tek başına ve karışık kültürlerindeki birey sayıları aşağıdaki grafiklerde gösterilmiştir.

Bu grafiklere göre,

I. Her iki tür de aynı besini kullanabilmektedir.

II. Her iki türün üreme hızı aynıdır.

III. Aynı ortamda iki tür arasında rekabet ilişkisi vardır.

ifadelerinden hangileri doğrudur?

(2013-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))

A. Yalnız I
B. Yalnız III
C. I ve III
D. II ve III
E. I, II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: C

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Soruda, iki farklı Paramecium türü olan P. aurelia ve P. caudatum'un tek başına (kontrol grubu) ve karışık kültürlerdeki popülasyon dinamiklerini gösteren grafikler esas alınarak üç ifadenin doğruluğu sorgulanmaktadır. Bu deney, ekolojideki türler arası rekabeti ve Gause'nin Rekabetçi Dışlama Prensibi'ni açıklayan klasik bir örnektir. Genellikle bu tür grafiklerde, tek başlarına yetiştirildiklerinde her iki türün de belirli bir taşıma kapasitesine ulaştığı, ancak karışık kültürde, P. aurelia'nın P. caudatum'u eleyerek popülasyonunun arttığı (veya stabil kaldığı), P. caudatum'un ise popülasyonunun azaldığı ve sonunda ortamdan dışlandığı gözlemlenir.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

I. Her iki tür de aynı besini kullanabilmektedir.: Bu ifade doğrudur. Eğer iki tür arasında besin veya diğer temel kaynaklar (alan, oksijen vb.) konusunda bir örtüşme ve dolayısıyla rekabet olmasaydı, karışık kültürde bir türün popülasyonunun diğerini dışlayacak şekilde düşmesi gözlenmezdi. Grafikler, türlerin aynı sınırlı kaynaklar için rekabet ettiğini ve bu nedenle ortak besin kaynaklarını kullandıklarını gösterir.

II. Her iki türün üreme hızı aynıdır.: Bu ifade yanlıştır. Klasik Gause deneylerinde ve genel biyolojik gözlemlerde, P. aurelia'nın P. caudatum'a göre daha yüksek bir üreme hızına ve/veya kaynakları daha verimli kullanma yeteneğine sahip olduğu gösterilmiştir. Tek kültür grafiklerinde P. aurelia'nın popülasyon büyüme eğrisinin daha dik olması ve daha yüksek bir taşıma kapasitesine ulaşması, üreme hızlarının farklı olduğunu ve P. aurelia'nın daha hızlı ürediğini gösterir. Karışık kültürde P. aurelia'nın rekabeti kazanması da büyük ölçüde bu farklılıktan kaynaklanır.

III. Aynı ortamda iki tür arasında rekabet ilişkisi vardır.: Bu ifade doğrudur. Karışık kültürde P. caudatum'un popülasyonunun düşmesi veya yok olması, P. aurelia'nın ise varlığını sürdürmesi, türler arasında sınırlı kaynaklar için doğrudan bir mücadele (rekabet) olduğunu açıkça gösterir. Bu durum, rekabetçi dışlama prensibinin temelini oluşturur ve grafikteki değişimler bu rekabetin varlığını kanıtlar.

Soru 6.

Bal arıları, misk öküzleri ve aslanlar gibi bazı hayvan türleri sosyal gruplar hâlinde yaşamaktadır.

Aşağıdakilerden hangi sosyal yaşam tarzının sağladığı yararlar arasında yer almaz?

(2013-Lisans Yerleştirme Sınavı (LYS))

A. Hayvanların hayatta kalma şansının artması
B. Avcı türlerin daha kolay avlanabilmeleri
C. Av olan türlerde, avcının daha erken fark edilmesi
D. Tür içi rekabetin azaltılması
E. Düşmanlara karşı daha etkin savunmanın gerçekleştirilmesi

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: D

Açıklama:

1. Sorunun Analizi

Soru, bal arıları, misk öküzleri ve aslanlar gibi sosyal gruplar halinde yaşayan hayvanların bu yaşam tarzının getirdiği faydalardan hangisinin *olmadığını* sormaktadır. Sosyal yaşamın hayvanlara sağladığı birçok avantaj varken, bazı dezavantajları da olabilir. Bizden istenen, fayda olarak değerlendirilemeyecek seçeneği bulmaktır.

2. Şıkların Değerlendirilmesi

A) Hayvanların hayatta kalma şansının artması: Sosyal gruplar, bireylerin yırtıcılardan korunmasında, besin bulmada ve yavrularını büyütmede işbirliği yapmasını sağlayarak genel hayatta kalma şansını artırır. Örneğin, bir grup avcıya karşı daha caydırıcı olabilir veya daha fazla göz ve kulak ile tehlikeyi daha erken fark edebilir. Bu, sosyal yaşamın önemli bir faydasıdır.

B) Avcı türlerin daha kolay avlanabilmeleri: Aslanlar veya kurtlar gibi sosyal avcılar, grup halinde avlanarak tek başına yakalayamayacakları daha büyük veya daha hızlı avları ele geçirebilirler. İşbirliği, avı köşeye sıkıştırma, yorma veya şaşırtma gibi stratejilerin uygulanmasını kolaylaştırır. Bu da avcı türler için belirgin bir faydadır.

C) Av olan türlerde, avcının daha erken fark edilmesi: Geyik sürüleri veya balık sürülerinde olduğu gibi, bir grupta daha fazla bireyin bulunması, çevredeki tehlikeleri (avcıları) fark etme olasılığını artırır. Bir birey tehlikeyi fark ettiğinde, alarm sinyalleri ile tüm grubu uyarabilir, böylece avcıdan kaçmak için daha fazla zaman kazanılır. Bu da av türleri için önemli bir faydadır.

D) Tür içi rekabetin azaltılması: Sosyal yaşam, genellikle kaynaklar (besin, eş, barınak) için tür içi rekabeti *artırır*. Çünkü aynı kaynaklar için aynı alanda daha fazla birey bir araya gelmiştir. Her ne kadar sosyal hiyerarşiler veya işbölümü gibi mekanizmalar rekabetin yol açtığı çatışmaları yönetmeye yardımcı olsa da, temel rekabet baskısını azaltmaktan ziyade genellikle yoğunlaştırır. Bu nedenle, tür içi rekabetin azalması sosyal yaşamın bir faydası değildir; aksine, çoğu zaman üstesinden gelinmesi gereken bir zorluktur.

E) Düşmanlara karşı daha etkin savunmanın gerçekleştirilmesi: Misk öküzleri gibi türler, grup halinde toplanarak veya savunma çemberi oluşturarak yırtıcılara karşı daha güçlü bir savunma yapabilirler. Arılar gibi sosyal böcekler de kovanlarını toplu halde savunabilirler. Bu tür toplu savunma mekanizmaları, tek bir bireyin yapabileceğinden çok daha etkilidir. Bu, sosyal yaşamın açık bir faydasıdır.

Soru 7.

Bir komünitede bulunan kilit taşı türlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

(2023-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))

A. Komünitede popülasyan yoğunlukları her zaman fazla olan türlerdir.
B. Komüniteden ayrılmaları, o komünitenin yapısının bozulmasına yol açar.
C. Doğal düşmanlarının artması, komünitede üçüncü bir türün birey sayısını artırabilir.
D. Bazı kilit taşı türler ekosistemlerdeki en üst trofik basamakta yer alabilir.
E. Komünitede türler arasındaki ilişkileri etkileyebilir.

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

Kilit taşı türler, komünitedeki bolluklarına kıyasla orantısız derecede büyük etkiye sahiptir; bu nedenle popülasyon yoğunlukları her zaman fazla olmak zorunda değildir. Bu yüzden A ifadesi yanlıştır.

Buna karşılık, bu türlerin ortadan kalkması komünitenin yapısını bozabilir (B), türler arası ilişkileri ve trofik etkileşimleri belirgin biçimde etkiler (E), bazıları en üst trofik basamakta yer alabilir (D) ve kilit taşı türün doğal düşmanlarının artması onun baskısını azaltarak avı gibi üçüncü bir türün sayısını artırabilir (C).

Soru 8.

Aynı habitatı paylaşan ve benzer ekolojik nişe sahip iki tür ile ilgili,

I. Bu türlerden birisinin ekolojik nişini değiştirmesi durumunda aynı alanı birlikte kullanmaya devam etmeleri beklenir.

II. Ortamda kullandıkları kaynaklar sürekli olarak arttıkça bu türler arasındaki rekabet de artar.

III. Bu türlerden biri her zaman diğeri üzerinde avcılık baskısı oluşturarak diğerinin ortamdan yok olmasına neden olur.

İfadelerinden hangileri doğrudur?

(2022-YKS-Alan Yeterlilik Testleri (AYT))

A. Yalnız I
B. Yalnız ll
C. I ve II
D. I ve III
E. II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: A

Açıklama:

- Bu soru, ekolojik niş kavramı ve türler arasındaki ilişkiler üzerine bir değerlendirme yapmamızı sağlar.

- İlk ifade doğrudur çünkü bir türün ekolojik nişini değiştirmesi durumunda diğer tür de uyum sağlayarak aynı alanda varlığını sürdürebilir.

- İkinci ifade de doğrudur çünkü türler arasındaki rekabet kaynakların azalması durumunda artabilir.

- Üçüncü ifade ise genel olarak doğru değildir çünkü türler arasındaki ilişkiler genellikle daha karmaşıktır ve bir tür diğerini yok etmek yerine genellikle bir denge oluştururlar.

- Dolayısıyla doğru cevap "Yalnız I" olan A şıkkıdır.

Soru 9.

Kuzey Amerika’da kayalık alanlarda yaşayan Pisaster ochraceous, bir denizyıldızı türüdür. Denizyıldızı, komünitede baskın bir midye türü olan Mytilus californianus ile beslenmektedir.

Aşağıdaki grafikte on yıllık araştırma sürecinde bölgeden uzaklaştırılan denizyıldızı türünün komünitedeki tür sayısında meydana getirdiği değişim gösterilmiştir.

Bu grafiğe göre

I. Midyelerin yayılışını sınırlayan denizyıldızı, komünitedeki tür sayısının azalmasını engeller.

II. Denizyıldızı komünitede kritik öneme sahip bir türdür.

III. Komüniteden denizyıldızı uzaklaştırıldığında diğer canlı türlerinin sayısı artar.

İfadelerinden hangileri söylenebilir?

(MEBİ 03.03.2025 AYT Deneme Sınavı)

A. Yalnız I
B. Yalnız II
C. I ve II
D. I ve III
E. II ve III

Doğru Cevap İçin Tıklayınız...

Doğru Cevap: C

Açıklama:

Grafikte, Pisaster ochraceous adlı bir denizyıldızının ekosistemde bulunup bulunmamasının, mevcut tür sayısı üzerindeki etkisi gözlemlenmiştir: Pisaster var (kontrol): Tür sayısı zamanla korunmuş veya artmış, Pisaster yok (deney): Tür sayısı hızla azalmış ve düşük seviyede kalmış, Pisaster'in midyeyle beslendiği bilgisi de önemli. Şimdi verilen ifadeleri değerlendirelim:

✅ I. Midyelerin yayılışını sınırlayan denizyıldızı, komünitedeki tür sayısının azalmasını engeller. Doğru. Pisaster yok edildiğinde midyeler aşırı çoğalır, diğer türlerin yaşam alanını işgal eder. Sonuç: Biyolojik çeşitlilik azalır. → Pisaster, midye baskısını kontrol ederek tür çeşitliliğini korur.

✅ II. Denizyıldızı komünitede kritik öneme sahip bir türdür. Doğru. Bu tür, "anahtar tür (keystone species)" tanımına uyar. Ekosistemdeki az sayıda bireyine rağmen, çok büyük ekolojik etkiye sahiptir. Yokluğu, tür çeşitliliğinde ciddi düşüşe yol açar.

❌ III. Komüniteden denizyıldızı uzaklaştırıldığında diğer canlı türlerinin sayısı artar. Yanlış. Tür sayısı artmaz, azalır. Midye gibi baskın türler diğerlerini dışlar, rekabeti azaltır.

✅ Sonuç: Doğru olan ifadeler: I ve II

Konu İle İlgili Sorular