Sultan Sazlığı bir sulak alan olduğu için çok verimli ve üretken bir ekosisteme sahiptir.
Canlılara beslenme, üreme ve barınma ortamı sağlar.
Hem tatlı su hem de tuzlu su ekosistemleri bir arada bulunduğu için farklı türlerin yaşamasına imkân verir.
Bu nedenle çok sayıda kuş ve diğer canlı türü burada yaşayabilmektedir.
Ekosistem, belirli bir bölgede yaşayan canlılar (bitkiler, hayvanlar, mikroorganizmalar) ile bunların yaşadığı cansız çevrenin (hava, su, toprak, ışık vb.) bir bütün olarak oluşturduğu ve madde–enerji alışverişi bulunan sistemdir.
Ekosistemin Bileşenleri
► Ekosistemlerde canlılar ile cansız çevre arasında sürekli etkileşim vardır.
► Bu etkileşimler sayesinde canlılar yaşamlarını fiziksel çevreye uyumlu şekilde sürdürür.
► Canlıları etkileyen başlıca cansız (abiyotik) faktörler:
♦ Sıcaklık, mevsimler, gün uzunluğu (fotoperiyot)
♦ Işık, su, toprak (ve benzeri çevresel koşullar)
Canlı–cansız etkileşimlerine örnekler
► Fotoperiyot (gün uzunluğu) değişimine bağlı olarak:
♦ Bitkilerde çiçeklenme veya yaprak dökme
♦ Bazı hayvanlarda kış uykusu, göç, yağ depolama
► Gelgit görülen kıyılarda denizin çekilmesiyle:
♦ Canlıların yuvalarından çıkıp beslenmesi
► Işık etkisiyle:
♦ Yumurtadan çıkan deniz kaplumbağalarının ışığa yönelerek denize ulaşması
1. Örnek ekosistem olarak okul bahçesini ele alalım. (İsterseniz park, kent ormanı veya botanik bahçesi olarak değiştirebilirsiniz.)
2. Gözlem formu – Cansız ve canlı bileşenler
a) Cansız bileşenler (Abiyotik faktörler)
Okul bahçesinde gözlemlenebilecek cansız bileşenler: Güneş ışığı, Hava (oksijen, karbondioksit), Sıcaklık, Toprak, Su (yağmur suyu, sulama suyu), Taşlar, beton zemin, Rüzgâr, Nem
Gözlem formuna şu şekilde yazılabilir: Cansız bileşenler: Güneş ışığı, hava, sıcaklık, toprak, su, taşlar, beton zemin, rüzgâr, nem...
b) Canlı bileşenler (Biyotik faktörler)
Okul bahçesinde gözlemlenebilecek canlı bileşenler: Bitkiler: Ağaçlar, çimler, çiçekler, çalılar, Hayvanlar: Karıncalar, böcekler, arılar, kelebekler, kuşlar, kedi, köpek vb., Mikroorganizmalar: Topraktaki bakteri ve mantarlar (gözle görülmese de vardır), İnsanlar: Öğrenciler, öğretmenler, çalışan personel
Gözlem formuna şu şekilde yazılabilir: Canlı bileşenler: Ağaçlar, çimler, çiçekler, böcekler, karıncalar, kuşlar, kediler, köpekler, insanlar, topraktaki mikroorganizmalar...
3. Cansız ve canlı bileşenler arasındaki ilişkiler
– Güneş ışığı → Bitkiler: Bitkiler güneş ışığını kullanarak fotosentez yapar, besin ve oksijen üretir.
– Toprak + su + mineraller → Bitkiler: Bitkiler kökleriyle su ve mineralleri topraktan alarak büyür.
– Bitkiler → Otçul canlılar: Bazı böcekler ve diğer otçullar bitkilerle beslenir.
– Otçul canlılar → Etçil canlılar: Etçil hayvanlar (örneğin bazı kuşlar ve kediler) otçullarla beslenir.
– Canlılar → Ayrıştırıcılar: Ölü yapraklar, ölmüş böcekler ve diğer organik atıklar mikroorganizmalar tarafından ayrıştırılır, toprağa mineral olarak geri döner.
– İnsanlar → Ekosistem: İnsanlar ağaç dikerek ekosistemi destekleyebilir; çöp atarak, kimyasal kullanarak veya fazla betonlaşma ile ekosisteme zarar verebilir.
Kısa açıklama: Ekosistemde cansız bileşenler (güneş, su, toprak, hava) canlıların yaşamını doğrudan etkiler. Bitkiler bu cansız faktörleri kullanarak besin ve oksijen üretir. Bitkileri otçullar, otçulları etçiller yer. Ölen canlılar ayrıştırıcılar tarafından parçalanarak toprağa geri kazandırılır. Böylece madde ve enerji akışı sağlanır.
5. Bir ekosistem bileşeni ortadan kalkarsa ne olur?
Örnek 1: Böcekler büyük oranda yok olursa; Böceklerle beslenen kuşlar yeterli besin bulamaz, sayıları azalır. Tozlaşma yapan böceklerin azalması, çiçekli bitkilerin çoğalmasını zorlaştırır. Kuşlar besin bulmak için diğer ekosistemlere göç eder; bu da diğer ekosistemlerdeki dengeleri değiştirir.
Örnek 2: Su miktarı azalırsa (kuraklık); Bitkiler yeterince su bulamaz, solar ve ölür. Bitkilerle beslenen otçul hayvanlar besin bulamaz, sayıları azalır. Otçullarla beslenen etçil canlılar da olumsuz etkilenir. Bitki kökleri azaldığı için toprak tutulamaz, erozyon artar ve başka ekosistemler de etkilenir.
Genel ifade: Ekosistemde bir bileşen ortadan kalktığında besin zinciri ve denge bozulur. Bu durum sadece ilgili ekosistemi değil, komşu ekosistemleri de zincirleme biçimde etkiler.
6. Bileşenler arası etkileşimin ekosistemin işleyişine etkisi
Ekosistemin sağlıklı çalışması, canlı ve cansız bileşenler arasındaki dengeli etkileşime bağlıdır. Güneş, su ve toprak bitkilerin yaşamasını sağlar. Bitkiler besin ve oksijen üretir. Hayvanlar bitkiler ve diğer hayvanlarla beslenir. Ayrıştırıcılar ölü canlıları parçalayarak toprağa mineral olarak geri kazandırır. Bu döngü ve etkileşim bozulursa ekosistemin işleyişi, besin zinciri, madde döngüleri ve enerji akışı da bozulur.
7. Zihin haritası (kısa şema önerisi)
– Merkeze: “Okul Bahçesi Ekosistemi” yazılır.
– Bir ana dal: “Cansız Bileşenler” (güneş ışığı, su, toprak, hava, sıcaklık, rüzgâr, nem vb.)
– Diğer ana dal: “Canlı Bileşenler” (üreticiler: bitkiler; tüketiciler: hayvanlar ve insanlar; ayrıştırıcılar: mikroorganizmalar).
– “İlişkiler” başlığı altında oklarla şu bağlantılar gösterilir:
Güneş → Bitkiler (fotosentez)
Toprak + su → Bitkiler (büyüme)
Bitkiler → Otçullar (besin)
Otçullar → Etçiller (besin)
Ölü canlılar → Ayrıştırıcılar → Toprak (mineral döngüsü)
İnsanlar → (+) ağaç dikme, (−) çevre kirliliği ve betonlaşma
Ekoloji ve Ekosistem
Ekoloji
► Ekoloji, canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle olan ilişkilerini inceleyen bilim dalıdır.
► İnsanlar günlük yaşamlarını sürdürebilmek için tarih boyunca ekolojiyle iç içe olmuştur.
► Ekoloji araştırmaları bireyden gezegene kadar farklı düzeylerde yapılır.
Ekolojinin çalışma düzeyleri (hiyerarşi)
► Organizma ekolojisi (birey)
► Popülasyon ekolojisi (aynı tür bireyleri)
► Komünite ekolojisi (farklı türlerin topluluğu)
► Ekosistem ekolojisi (canlılar + cansız çevre)
► Küresel ekoloji (gezegen ölçeği)
Ekosistem
► Ekosistem, belirli bir bölgedeki canlı toplulukları ve bu canlıların etkileşimde olduğu cansız çevrenin tamamıdır.
► Ekosistemler, varlığını sürdürmek için gerekli abiyotik (cansız) ve biyotik (canlı) bileşenleri birlikte içerir.
► Canlı ve cansız bileşenler ayrılmaz bir bütündür.
Abiyotik (cansız) bileşenler
► Işık, sıcaklık gibi iklim elemanları
► Su, pH, toprak
Biyotik (canlı) bileşenler (işlevlerine göre)
► Üreticiler
► Tüketiciler
► Ayrıştırıcılar
Ekosistemde bağlantılar; Canlı ve cansız ögeler ekosistemde besin zincirleri ve madde döngüleri ile birbirine bağlıdır.
Ekosistemin Cansız Bileşenleri
İklim
► İklim: Bir bölgede uzun yıllar görülen hava koşullarının ortalamasıdır.
► İklimi oluşturan temel fiziksel faktörler: ışık, sıcaklık, yağış, rüzgâr, nem.
► İklimi etkileyen diğer etmenler: volkanik faaliyetler, deniz seviyesi, Ekvator’a uzaklık, yer şekilleri, denize uzaklık.
► İklim koşulları, ekosistemdeki canlıların dağılışını ve etkinliklerini belirler.
► Her ekosistemde, bulunduğu iklim kuşağına uyum sağlamış canlılar bulunur (ör. Akdeniz iklimine uyumlu bitkiler).
Işık
► Işık, özellikle bitkiler ve bazı mikroorganizmalar için önemlidir; fotosentezde kullanılır.
► Fotosentez sayesinde besin üretimi gerçekleşir ve ekosistemde besin zinciri başlar.
► Işığın şiddeti, dalga boyu ve süresi canlıların: gelişimini, üremesini, davranışlarını etkiler.
► Yetersiz ışık → fotosentez azalır → bitkilerin büyümesi yavaşlar.
► Gün uzunluğu (fotoperiyot) bitkilerin çiçeklenme zamanını etkiler.
► Bazı bitkiler yoğun ışıkta, bazıları gölgede daha iyi gelişir.
► Günlerin uzayıp kısalması; kuşlarda göç, bazı hayvanlarda kış uykusu ve üreme dönemlerinin başlamasını etkileyebilir.
Sıcaklık
► Sıcaklık, canlıların metabolik faaliyetlerini doğrudan etkiler.
► Çoğu canlı, metabolizmasını belirli bir sıcaklık aralığında sürdürebilir.
► Bunun temel nedeni: enzim ve proteinlerin çalışmasının sıcaklığa bağlı olmasıdır.
► Canlılar yaşadıkları ortama uyum sağlar: Örnek: Kaktüsler çok yüksek sıcaklıklara dayanacak özellikler geliştirmiştir.
► Çöl tilkisi–kutup tilkisi vücut çıkıntıları ve kürk özellikleriyle ortama uyumludur.
► Develer vücut sıcaklığını esnek ayarlayıp terlemeyi azaltarak su kaybını düşürür.
Su
► Su, canlı yaşamı için zorunlu bir bileşendir.
► Bölgedeki su miktarı, canlıların dağılışını ve sayısını etkiler.
► Su kaynakları zengin bölgelerde genellikle biyoçeşitlilik daha fazladır.
► Su; madde taşınması, sindirim, fotosentez, boşaltım, solunum, vücut sıcaklığı düzenleme, enzim çalışması gibi olaylarda görev alır.
► Su azalırsa enzimler yeterli çalışamaz; kurak alanlarda su sınırlayıcı faktördür.
► Kurak ortama uyum örnekleri: Sarı sabır yapraklarında su depolar. Kanguru sıçanı su içmeden kuru tohumlarla uzun süre yaşayabilir.
Toprak
► Toprak ekosistemlerin temel bileşenlerindendir; birçok canlı için yaşam alanıdır.
► Hayvan örnekleri: köstebek, gelincik, solucan (toprakta barınır).
► Bitkiler kökleriyle toprağa tutunur; su ve mineral alır.
► Toprak; organik–inorganik maddeler, su ve hava içerir.
► Organik kısım: mikroorganizmaların oluşturduğu humus ve çürüyen organik maddeler.
► İnorganik kısım: mineraller.
pH
► pH, canlıların biyolojik süreçlerini etkileyen önemli bir faktördür.
► Her canlının yaşayabildiği optimum pH aralığı vardır.
► pH değişimleri (su ve toprakta) canlıları olumsuz etkileyebilir.
► pH’ı değiştirebilen etkenler: kirlilik, tarımsal atıklar, kanalizasyon atıkları, asit yağmurları.
Ekosistemin Canlı Bileşenleri
► Ekosistemin canlı (biyotik) bileşenleri işlevlerine göre 3 gruptur:
1. Üreticiler
2. Tüketiciler
3. Ayrıştırıcılar
1) Üreticiler (Ototrof)
► Besin üretirler; enerjiyi kullanarak organik madde sentezlerler.
► Besin üretimi: Fotosentez veya Kemosentez ile gerçekleşir.
► Üreticiler, hem kendilerine hem de besin zinciri üzerinden diğer canlılara besin/enerji sağlar.
Örnekler: Karasal ekosistem: Bitkiler, Sucul ekosistem: Algler ve siyanobakteriler, Derin deniz dipleri / bataklıklar: Kemosentetik bakteriler ve arkeler
2) Tüketiciler (Heterotrof)
► Besinlerini kendileri üretemez, dışarıdan hazır alırlar.
► Bitki veya hayvanlarla beslenerek enerji elde ederler.
Örnek: Çengel boynuzlu dağ keçisi, kızıl tilki
3) Ayrıştırıcılar (Saprotrof – Heterotrof)
► Ölü canlı kalıntılarını ve atıkları parçalayarak organik maddeleri inorganik maddelere dönüştürürler.
► Genellikle bakteriler ve mantarlar ayrıştırıcıdır.
► Ayrıştırma sayesinde:
♦ Üreticilerin ihtiyaç duyduğu inorganik maddeler tekrar ortama kazandırılır,
♦ Madde döngüsü ve ekosistemde madde sürekliliği korunur.
Neden hepsi gereklidir?
► Canlı ve cansız bileşenlerin etkileşimi, ekosistemin devamlılığı ve yaşamın sürdürülebilirliği için zorunludur.
► Bu bileşenlerden biri yok olursa ekosistemin dengesi bozulur.
► Ayrıştırıcılar olmazsa:
♦ Organik atıklar parçalanamaz,
♦ Üreticiler gerekli inorganik maddeleri alamaz,
♦ Yeni organik madde üretimi durur → ekosistemde yaşam ciddi şekilde aksar (hatta sona gidebilir).
Teraryumda çiçekli–çiçeksiz bitkiler, mantar, termit, solucan ve prokaryotlar birbirine bağlı bir ekosistem oluşturur.
Bu canlılardan herhangi biri ortadan kaldırıldığında besin zinciri ve madde döngüsü bozulur.
Bitkiler olmazsa oksijen üretimi ve diğer canlılar için besin kaynağı azalır, termit ve solucan gibi tüketiciler aç kalır.
Termit ve solucanlar olmazsa toprağın havalanması ve organik maddelerin parçalanması aksar, bitkiler topraktan yeterince besin alamaz.
Mantar ve prokaryotlar olmazsa ölü bitki ve hayvan artıkları parçalanamaz, toprakta mineral dönüşümü yavaşlar, yine bitkiler olumsuz etkilenir.
Sonuç olarak, tek bir canlı bileşenin bile çıkarılması teraryumdaki dengeyi bozar ve zamanla tüm ekosistemin zarar görmesine yol açar.
Konu İle İlgili Sorular